۵۹ هزار سال پیش، نئاندرتال‌ها دندان پوسیده را سوراخ می‌کردند؛ قدیمی‌ترین نشانه از دندان‌پزشکی در تاریخ انسان؟

راز بقا: تصور کنید حدود ۵۹ هزار سال پیش، یک نئاندرتال با دندان‌دردی شدید روبه‌رو شده است؛ نه دندان‌پزشکی وجود دارد، نه داروی بی‌حسی و نه ابزارهای امروزی. بااین‌حال، شواهدی که دانشمندان از یک دندان باستانی در غاری در سیبری به دست آورده‌اند، نشان می‌دهد یکی از نئاندرتال‌ها احتمالاً برای مقابله با پوسیدگی دندان، سطح آن را با ابزاری سنگی سوراخ کرده است. پژوهشگران با بررسی میکروسکوپی و تصویربرداری سه‌بعدی این دندان دریافتند که فرورفتگی عمیق روی آن حاصل فرسایش طبیعی نبوده و احتمالاً نتیجه مداخله عمدی یک انسان‌تبار باستانی است؛ یافته‌ای که قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده از یک اقدام تهاجمی برای درمان پوسیدگی دندان در تاریخ تکامل انسان به شمار می‌رود.

دندان ۵۹ هزارساله‌ای که راز دندان‌پزشکی نئاندرتال‌ها را فاش کرد

این کشف از غار چاگیرسکایا (Chagyrskaya Cave) در منطقه آلتای روسیه به دست آمده است؛ محوطه‌ای باستانی در جنوب‌غربی سیبری که بقایای متعددی از نئاندرتال‌ها در آن کشف شده است. موضوع اصلی پژوهش، یک دندان آسیای بزرگ متعلق به یک نئاندرتال بالغ است که دانشمندان آن را با شناسه «Chagyrskaya 64» معرفی کرده‌اند.

در نگاه نخست، این دندان ممکن است نمونه‌ای معمولی از بقایای انسان‌های عصر حجر به نظر برسد؛ اما روی سطح جونده آن فرورفتگی بزرگی وجود دارد که با شکل و الگوی ساییدگی طبیعی دندان‌ها تفاوت دارد. این حفره نامنظم تا کف اتاقک پالپ، یعنی بخش داخلی دندان که عصب و عروق خونی در آن قرار دارند، امتداد پیدا می‌کند.

پژوهشگران تلاش کردند به یک پرسش مهم پاسخ دهند: آیا این فرورفتگی در نتیجه جویدن غذا، شکستگی یا تغییرات طبیعی پس از دفن ایجاد شده یا کسی عمداً دندان را دستکاری کرده است؟

نتیجه بررسی‌ها نشان داد که آثار روی دندان با یک مداخله عمدی در زمان حیات فرد سازگار است. بر اساس موقعیت و شکل این فرورفتگی، پژوهشگران احتمال می‌دهند نئاندرتال برای برداشتن بافت پوسیده یا کاهش مشکل ناشی از پوسیدگی، بخشی از دندان را با ابزاری سخت تراشیده یا سوراخ کرده باشد.

نئاندرتال‌ها چگونه دندان پوسیده را سوراخ می‌کردند؟

برای بررسی منشأ این حفره، گروه پژوهشی از چند روش تخصصی استفاده کرد؛ از جمله بررسی رد ابزار روی سطح دندان، میکروسکوپ الکترونی، تصویربرداری میکروسی‌تی و طیف‌سنجی رامان. این روش‌ها به دانشمندان اجازه دادند شکل فرورفتگی، ساختار داخلی دندان و آثار باقی‌مانده از تماس ابزار را با جزئیات بررسی کنند.

پژوهشگران همچنین آزمایش‌هایی روی دندان‌های انسان امروزی انجام دادند تا ببینند ابزارهای سنگی چگونه می‌توانند چنین آثاری ایجاد کنند. مقایسه نتایج نشان داد که الگوی مشاهده‌شده روی دندان نئاندرتال با حرکت چرخشی یا سوراخ‌کردن به کمک یک ابزار سنگی کوچک سازگار است.

این احتمال با یافته‌های باستان‌شناسی غار چاگیرسکایا نیز تقویت می‌شود. در مجموعه ابزارهای سنگی این محوطه، قطعات کوچک و نوک‌تیزی وجود دارد که پژوهشگران آن‌ها را سوراخ‌کننده یا ابزارهای مناسب برای ایجاد حفره می‌دانند. این ابزارها از جمله نامزدهای احتمالی برای انجام چنین کاری هستند؛ البته نمی‌توان با قطعیت گفت دقیقاً کدام ابزار برای دستکاری دندان استفاده شده است.

اندازه فرورفتگی روی دندان نیز قابل توجه است: حدود ۴٫۲ میلی‌متر طول، ۲٫۸ میلی‌متر عرض و حداکثر ۲٫۶ میلی‌متر عمق. این ابعاد نشان می‌دهد با یک خراش سطحی یا ساییدگی معمولی روبه‌رو نیستیم، بلکه بخشی از ساختار دندان به شکل قابل توجهی تغییر کرده است.

آیا این واقعاً یک عمل دندان‌پزشکی در عصر حجر بود؟

پژوهشگران این یافته را قدیمی‌ترین نمونه شناخته‌شده از مداخله تهاجمی برای مقابله با پوسیدگی دندان در تاریخ تکامل انسان معرفی کرده‌اند. بااین‌حال، باید میان آنچه روی دندان مشاهده شده و تفسیری که دانشمندان از هدف این کار ارائه می‌کنند تفاوت گذاشت.

آثار باقی‌مانده نشان می‌دهد که دندان در زمان حیات فرد دستکاری شده و احتمالاً این کار با هدف درمان یا کاهش مشکل ناشی از پوسیدگی انجام گرفته است. اما از روی یک دندان نمی‌توان فهمید فرد دقیقاً چه میزان درد داشته، چه کسی این کار را انجام داده یا آیا مداخله واقعاً باعث بهبود وضعیت او شده است.

همچنین هیچ مدرکی وجود ندارد که نئاندرتال‌ها از بی‌حسی، مواد پرکننده یا ابزارهایی شبیه تجهیزات دندان‌پزشکی امروزی استفاده می‌کردند. بنابراین، بهتر است این کشف را نشانه‌ای از یک اقدام درمانی ابتدایی بدانیم، نه دندان‌پزشکی به معنای مدرن آن.

اهمیت یافته در همین نکته است: یک نئاندرتال احتمالاً متوجه شده بود که مشکل از ناحیه مشخصی از دندان ناشی می‌شود و تلاش کرده بود با استفاده از ابزار، آن قسمت را دستکاری کند.

نشانه دیگری از مراقبت نئاندرتال‌ها از دندان‌هایشان

ماجرای دندان چاگیرسکایا ۶۴ فقط به حفره بزرگ روی سطح جونده آن محدود نمی‌شود. پژوهشگران روی سطوح کناری همین دندان، شیارها و آثار ساییدگی دیگری نیز پیدا کردند که با استفاده مکرر از یک جسم باریک برای تمیزکردن فضای میان دندان‌ها سازگار است.

این رفتار در باستان‌شناسی دندان با عنوان «استفاده از خلال دندان» یا Toothpicking شناخته می‌شود. چنین آثاری می‌توانند نشان دهند فرد با واردکردن جسمی باریک میان دندان‌ها، تلاش می‌کرده بقایای غذا را خارج کند یا ناراحتی لثه را کاهش دهد؛ هرچند هدف دقیق این رفتار را نمی‌توان از روی شیارها به‌تنهایی تعیین کرد.

به این ترتیب، یک دندان واحد دو نوع دستکاری متفاوت را در خود حفظ کرده است: آثار احتمالی استفاده از جسم باریک برای تمیزکردن فضای میان دندان‌ها و یک فرورفتگی عمیق که پژوهشگران آن را نشانه احتمالی مداخله برای مقابله با پوسیدگی می‌دانند.

این موضوع با پژوهش‌های پیشین درباره سلامت دهان نئاندرتال‌ها نیز ارتباط دارد. در گزارش دیگری که پیش‌تر در راز بقا منتشر شده، بررسی جرم دندان نئاندرتال‌ها به شواهدی درباره وضعیت سلامت و بیماری‌های دهان آن‌ها پرداخته است. برای آشنایی با آن یافته‌ها می‌توانید گزارش بررسی جرم دندان نئاندرتال‌ها و رازهایی که از سلامت آن‌ها فاش کرد را بخوانید.

آیا نئاندرتال‌ها واقعاً دندان‌های پوسیده داشتند؟

بله؛ شواهد این پژوهش نشان می‌دهد پوسیدگی دندان در میان نئاندرتال‌های ساکن غار چاگیرسکایا وجود داشته است. محققان علاوه بر دندان مورد بررسی، به نمونه دیگری با شناسه «Chagyrskaya 18» نیز اشاره کرده‌اند.

این نمونه، دندان شیری متعلق به دختری نئاندرتال با سن تقریبی ۹ تا ۱۱ سال بوده است. روی تاج این دندان دو ضایعه پوسیدگی شناسایی شده که یکی از آن‌ها به لایه ابتدایی عاج نیز رسیده بود.

وجود این آثار نشان می‌دهد مشکلات دندانی فقط به افراد بالغ محدود نبوده است. البته از تعداد محدودی دندان نمی‌توان درباره میزان شیوع پوسیدگی در کل جمعیت نئاندرتال‌ها نتیجه‌گیری کرد؛ اما این نمونه‌ها نشان می‌دهند بیماری‌های دهان و دندان بخشی از تجربه زندگی آن‌ها بوده است.

نئاندرتال‌ها چقدر در ساخت ابزارهای ظریف مهارت داشتند؟

سوراخ‌کردن یا تراشیدن دندان، به‌ویژه در ابعادی کوچک، به کنترل حرکت دست و ابزار نیاز دارد. همین مسئله باعث شده است پژوهشگران این کشف را فراتر از یک رفتار ساده و تصادفی بدانند.

البته مهارت ابزارسازی نئاندرتال‌ها پیش از این نیز در محوطه‌های باستانی مختلف بررسی شده بود. برای نمونه، ابزار استخوانی لیسوآر که در پژوهش‌های مربوط به این انسان‌تباران اهمیت دارد، نشان می‌دهد آن‌ها می‌توانستند از مواد مختلف برای ساخت ابزارهای کاربردی استفاده کنند. در راز بقا می‌توانید درباره این موضوع در گزارش ابزار پیچیده‌ای که نئاندرتال‌ها ساختند و هنوز هم نمونه‌های مشابه آن استفاده می‌شود بیشتر بخوانید.

همچنین شواهدی از توانایی نئاندرتال‌ها در تولید مواد پیچیده‌ای مانند قیر برای اتصال قطعات ابزار به دست آمده است؛ موضوعی که در گزارش نئاندرتال‌ها ۶۰ هزار سال پیش قیر می‌ساختند در راز بقا به آن پرداخته شده است.

این یافته‌ها در کنار دندان چاگیرسکایا ۶۴ تصویری پیچیده‌تر از توانایی‌های فنی این انسان‌تبار ارائه می‌کنند؛ هرچند هرکدام به‌تنهایی درباره میزان هوش یا ساختار ذهنی آن‌ها حکم قطعی نمی‌دهند.

آیا این کشف ثابت می‌کند نئاندرتال‌ها به اندازه انسان امروزی باهوش بودند؟

نه به‌تنهایی؛ اما شواهد تازه به بحث دیرینه درباره توانایی‌های شناختی نئاندرتال‌ها بُعد دیگری اضافه می‌کند. انجام یک مداخله هدفمند روی دندان احتمالاً به تشخیص محل مشکل، انتخاب ابزار مناسب و کنترل دقیق حرکت دست نیاز داشته است.

این رفتار با تصویری که در گذشته از نئاندرتال‌ها به‌عنوان موجوداتی ابتدایی و فاقد توانایی‌های پیچیده ترسیم می‌شد، سازگار نیست. بااین‌حال، سنجش هوش یک گونه منقرض‌شده با یک نمونه فسیلی ممکن نیست و پژوهشگران برای بررسی این موضوع باید شواهد متنوعی از ابزارسازی، رفتار اجتماعی، سازگاری محیطی و دیگر فعالیت‌های آن‌ها را کنار هم قرار دهند.

در راز بقا پیش‌تر نیز در مقاله چرا نئاندرتال‌ها تمدن نساختند؟ آیا نئاندرتال‌ها کم‌هوش بودند؟ به همین پرسش پرداخته‌ایم.

غار چاگیرسکایا؛ گنجینه‌ای از زندگی نئاندرتال‌ها در سیبری

غار چاگیرسکایا در دامنه‌های شمال‌غربی کوه‌های آلتای و در جنوب‌غربی سیبری قرار دارد. این محوطه یکی از مهم‌ترین مکان‌های کشف بقایای نئاندرتال‌ها در شمال آسیاست. تاکنون بیش از ۷۰ بقایای انسانی از این غار به دست آمده که ۲۶ مورد از آن‌ها نمونه‌های دندانی هستند.

کاوش‌های منظم در این محوطه از سال ۲۰۰۷ آغاز شده است. موقعیت دندان چاگیرسکایا ۶۴ در لایه‌ای باستانی، قدمت آن را به حدود ۵۹ هزار سال پیش می‌رساند؛ دوره‌ای که گروه‌هایی از نئاندرتال‌ها در بخش‌هایی از آلتای زندگی می‌کردند.

این غار به دانشمندان کمک کرده است درباره زندگی روزمره، ابزارها، رژیم غذایی و رفتارهای این انسان‌تباران اطلاعات بیشتری به دست آورند. دندان تازه بررسی‌شده نیز به این مجموعه شواهد اضافه شده و نشان می‌دهد مطالعه بقایای کوچک بدن انسان‌های باستانی می‌تواند اطلاعاتی فراتر از ظاهر و ساختار استخوان‌ها در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

قدیمی‌ترین نشانه دندان‌پزشکی در تاریخ انسان چه اهمیتی دارد؟

اهمیت این کشف فقط در قدمت آن نیست. تا پیش از این، شواهد شناخته‌شده از مداخله عمدی برای مقابله با پوسیدگی دندان در انسان‌ها به دوره‌های بسیار جدیدتری تعلق داشت. نمونه‌هایی از دستکاری دندان در انسان خردمندِ دوره پارینه‌سنگی پسین نیز شناخته شده بود؛ اما مورد چاگیرسکایا ۶۴ از نظر قدمت و شیوه احتمالی مداخله، رکورد تازه‌ای را مطرح می‌کند.

پژوهشگران معتقدند این دندان می‌تواند نشان‌دهنده رفتاری هدفمند باشد؛ رفتاری که در آن فرد نه‌فقط با درد کنار آمده، بلکه احتمالاً برای تغییر وضعیت دندان و کاهش مشکل دست به اقدام زده است.

بااین‌حال، این کشف به معنای وجود حرفه دندان‌پزشکی در جوامع نئاندرتال نیست. آنچه در اختیار داریم، یک دندان با آثار دستکاری عمدی و شواهدی است که از احتمال مداخله برای مقابله با پوسیدگی پشتیبانی می‌کند. همین شواهد محدود اما مهم، پنجره تازه‌ای به رفتار درمانی انسان‌های باستانی باز کرده است.

پرسش‌های متداول

آیا نئاندرتال‌ها ۵۹ هزار سال پیش دندان‌پزشکی می‌کردند؟

یک پژوهش علمی در سال ۲۰۲۶ شواهدی از دستکاری عمدی یک دندان نئاندرتال با ابزار سنگی را گزارش کرده است. پژوهشگران احتمال می‌دهند این اقدام برای مقابله با پوسیدگی انجام شده باشد؛ اما این رفتار را نباید با دندان‌پزشکی مدرن یکسان دانست.

دندان نئاندرتال مورد مطالعه کجا پیدا شد؟

این دندان در غار چاگیرسکایا در منطقه آلتای روسیه، واقع در جنوب‌غربی سیبری، کشف شده است.

نئاندرتال‌ها با چه ابزاری دندان را سوراخ کردند؟

آثار روی دندان با استفاده از یک ابزار سنگی کوچک و حرکت چرخشی یا سوراخ‌کننده سازگار است. ابزارهای سنگی یافت‌شده در همان محوطه می‌توانند از نامزدهای احتمالی باشند، اما ابزار دقیق مورد استفاده مشخص نیست.

آیا نئاندرتال‌ها از پوسیدگی دندان رنج می‌بردند؟

بله. علاوه بر دندان چاگیرسکایا ۶۴، یک دندان شیری متعلق به یک نئاندرتال ۹ تا ۱۱ ساله نیز آثار پوسیدگی داشته است.

آیا این قدیمی‌ترین درمان دندان در تاریخ انسان است؟

این نمونه قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده از یک مداخله تهاجمی و احتمالی برای درمان پوسیدگی دندان در تاریخ تکامل انسان معرفی شده است. این عنوان به معنای قدیمی‌ترین شواهد هر نوع مراقبت از دندان نیست؛ زیرا آثار استفاده از خلال دندان و دستکاری‌های ساده‌تر دندانی در نمونه‌های قدیمی‌تر نیز گزارش شده‌اند.

آیا این کشف ثابت می‌کند نئاندرتال‌ها به اندازه انسان امروزی باهوش بودند؟

این یافته نشانه‌ای از توانایی احتمالی آن‌ها در تشخیص مشکل و انجام یک اقدام هدفمند است، اما به‌تنهایی برای مقایسه قطعی هوش نئاندرتال‌ها و انسان امروزی کافی نیست.

• Zubova et al. (2026), Earliest evidence for invasive mitigation of dental caries by Neanderthals, PLOS ONE.
  https://doi.org/10.1371/journal.pone.0347662