مارمولکی ناشناخته با نقش‌های هزارتویی در نزدیکی مرز ایران کشف شد

راز بقا: در میان تپه‌های شنی بلوچستان پاکستان، نزدیک مرزهای ایران و افغانستان، مارمولک کوچکی زندگی می‌کند که ممکن است در نگاه اول با یکی از گونه‌های شناخته‌شده خزندگان ایرانی اشتباه گرفته شود. پشت این جانور پوشیده از خطوط قهوه‌ای پیچ‌درپیچی است که به نقشه یک هزارتو شباهت دارند؛ نقشی عجیب که آن را از بسیاری از مارمولک‌های هم‌خانواده‌اش متمایز می‌کند.

اما ماجرای این خزنده فقط به ظاهر متفاوتش محدود نمی‌شود. پژوهشگران با بررسی ویژگی‌های بدنی و تحلیل DNA دریافتند که با یک گونه مستقل و پیش‌تر توصیف‌نشده روبه‌رو هستند. این مارمولک اکنون با نام علمی Eremias chagaiensis به فهرست گونه‌های شناخته‌شده جهان اضافه شده است.

اهمیت این کشف برای ایران نیز قابل توجه است؛ زیرا زیستگاه‌های شنی محل زندگی این خزنده به مناطق مرزی افغانستان و احتمالاً شرق ایران امتداد پیدا می‌کنند. البته تا این لحظه حضور آن در ایران به‌طور علمی ثبت نشده است.

این یافته در مقاله‌ای پژوهشی به قلم رفاقت مسرور، محمد دانش و دانیل یابلونسکی منتشر شده که در سوم نوامبر ۲۰۲۶ در مجله جانورشناسی Zootaxa به چاپ رسیده است. پژوهش علاوه بر معرفی گونه جدید، به پرسشی بیش از یک قرن قدمت درباره حضور یک مارمولک دیگر در پاکستان نیز پاسخ می‌دهد. 

مارمولک هزارتویی چیست و کجا کشف شد؟

نام علمی این گونه Eremias chagaiensis است. این جانور به جنس Eremias از خانواده سوسماران راستین (Lacertidae) تعلق دارد؛ گروهی از مارمولک‌ها که گونه‌های مختلف آن‌ها در بخش‌هایی از آسیا، خاورمیانه و مناطق خشک و نیمه‌خشک زندگی می‌کنند.

نام گونه از منطقه چاغای در استان بلوچستان پاکستان گرفته شده است؛ جایی که پژوهشگران موفق شدند نمونه‌های این خزنده را در چهار محل جداگانه ثبت کنند.

این بررسی‌ها در جریان پیمایش‌های میدانی سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ انجام شد. منطقه مورد مطالعه در حاشیه جنوب‌شرقی بیابان رِگستان قرار دارد؛ پهنه‌ای خشک و شنی که بخش‌هایی از آن به مرز افغانستان و ایران نزدیک است.

پژوهشگران این مارمولک را در تپه‌های شنی کم‌ارتفاع و متحرک و لکه‌های ماسه‌ای اطراف بوته‌های بیابانی مشاهده کردند. برخلاف تصور رایج درباره خزندگان مناطق خشک، همه مارمولک‌های بیابانی الزاماً روی سنگ‌ها یا سطوح سخت زندگی نمی‌کنند. بعضی از آن‌ها به محیط‌های ماسه‌ای وابستگی بیشتری دارند و از همین بستر برای حرکت، پنهان شدن و حفر پناهگاه استفاده می‌کنند.

نکته جالب در بررسی‌های میدانی این بود که Eremias chagaiensis در دشت‌های سنگریزه‌ای مجاور مشاهده نشد؛ مناطقی که گونه دیگری به نام Eremias fasciata در آن‌ها حضور داشت. این تفاوت نشان می‌دهد حتی در یک چشم‌انداز بیابانی پیوسته، نوع بستر و ویژگی‌های زیستگاه می‌تواند در پراکندگی گونه‌های نزدیک به هم نقش داشته باشد. 

چرا پشت این مارمولک شبیه نقشه هزارتو است؟

مهم‌ترین ویژگی ظاهری این گونه، الگوی خاص خطوط روی پشت آن است. برخلاف بسیاری از مارمولک‌های دونده که روی بدنشان نوارهای طولی و نسبتاً منظم دیده می‌شود، پشت این خزنده از خطوط قهوه‌ای موج‌دار و پیچ‌درپیچی پوشیده شده است.

این خطوط در بخش‌های مختلف پشت بدن امتداد پیدا می‌کنند و الگویی شبیه مسیرهای پیچیده یک هزارتو می‌سازند. در توصیف علمی این ویژگی از اصطلاح vermiculate pattern استفاده شده است؛ اصطلاحی برای نقش‌های کرمی‌شکل، پیچ‌خورده و نامنظم.

نکته جالب‌تر اینکه این الگو فقط مختص مارمولک‌های بالغ نیست و در نمونه‌های نابالغ نیز دیده می‌شود. بنابراین با نقشی روبه‌رو هستیم که در مراحل مختلف رشد جانور قابل مشاهده است.

البته نباید از روی ظاهر این نقش‌ها نتیجه گرفت که آن‌ها حتماً برای استتار یا فریب شکارچیان تکامل یافته‌اند. چنین کارکردی می‌تواند فرضیه‌ای برای بررسی‌های بعدی باشد، اما مقاله معرفی گونه، اثبات مستقیمی درباره نقش حفاظتی این الگو ارائه نمی‌کند.

اندازه مارمولک تازه‌شناسایی‌شده چقدر است؟

این خزنده با وجود اهمیت علمی‌اش، جانور بزرگی نیست. طول بدن آن بدون احتساب دم حدود ۵٫۷ سانتی‌متر گزارش شده است؛ یعنی تقریباً به اندازه یک انگشت کوچک دست.

اما دم آن داستان دیگری دارد. طول دم می‌تواند بیش از دو برابر طول بدن باشد و در نتیجه، ظاهر کلی مارمولک را کشیده‌تر از چیزی نشان دهد که از اندازه تنه‌اش انتظار داریم.

این ویژگی در کنار نقش‌های پیچ‌درپیچ پشت بدن، آن را به خزنده‌ای متمایز در میان گونه‌های نزدیک تبدیل می‌کند.

البته طول بدن و دم را نباید با اندازه کل جانور اشتباه گرفت. عدد ۵٫۷ سانتی‌متر مربوط به تنه است و دم در این اندازه محاسبه نشده است. 

وقتی چشم انسان اشتباه می‌کند؛ DNA چگونه گونه جدید را شناسایی کرد؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پژوهش، شباهت ظاهری مارمولک تازه‌شناسایی‌شده به گونه‌ای ایرانی به نام Eremias graphica است.

این گونه ایرانی در سال ۲۰۲۳ توصیف شده بود و الگوی نقش‌ونگار پشت بدن آن شباهت‌هایی با مارمولک تازه بلوچستان دارد. اگر پژوهشگران تنها به ظاهر جانور تکیه می‌کردند، ممکن بود نمونه‌های پاکستانی را با همان گونه ایرانی اشتباه بگیرند.

اما شناسایی گونه‌ها در جانورشناسی مدرن تنها به رنگ، اندازه یا شکل ظاهری محدود نمی‌شود. گاهی دو جانور در نگاه اول بسیار شبیه‌اند، اما تاریخ تکاملی و ساختار ژنتیکی آن‌ها نشان می‌دهد که به دو شاخه مستقل تعلق دارند.

پژوهشگران برای بررسی این موضوع از چند روش استفاده کردند:
- مقایسه ویژگی‌های ظاهری، از جمله رنگ‌آمیزی و نسبت‌های بدنی؛
- بررسی تعداد و آرایش فلس‌های بدن؛
- تحلیل توالی‌های DNA میتوکندریایی؛
- بررسی داده‌های ژنتیکی هسته‌ای؛
- تحلیل‌های آماری برای مقایسه تفاوت‌های ریخت‌شناختی گونه‌ها.

نتایج بررسی‌ها نشان داد که مارمولک چاغای با وجود شباهت ظاهری به Eremias graphica، یک دودمان تکاملی مستقل است.

در تحلیل‌های تبارزایی میتوکندریایی، این گونه به‌عنوان خویشاوند نزدیک Eremias fasciata قرار گرفت؛ اما داده‌های ژنتیکی هسته‌ای نیز مستقل بودن آن را تأیید کردند.

بر اساس مقاله، فاصله ژنتیکی میان گونه تازه و E. fasciata در نشانگرهای میتوکندریایی بررسی‌شده حدود ۱۰٫۶ درصد و در نشانگر هسته‌ای حدود ۰٫۹ درصد گزارش شده است.

این اعداد به معنی درصد تفاوت تمام DNA دو جانور نیستند؛ بلکه به بخش‌های ژنتیکی مشخصی مربوط می‌شوند که پژوهشگران در این مطالعه بررسی کرده‌اند.

در واقع، این پژوهش نمونه خوبی از اهمیت روش‌های ترکیبی در جانورشناسی است: ظاهر جانور سرنخ اولیه را فراهم می‌کند، اما برای تشخیص دقیق روابط تکاملی باید شواهد بیشتری کنار هم قرار بگیرند. 

آیا این مارمولک در ایران هم زندگی می‌کند؟

این پرسش شاید مهم‌ترین بخش ماجرا برای مخاطبان ایرانی باشد.

منطقه چاغای در غرب پاکستان قرار دارد و از نظر جغرافیایی به نواحی مرزی ایران و افغانستان نزدیک است. این منطقه بخشی از چشم‌اندازهای خشک و شنی جنوب‌غرب آسیاست؛ محیطی که مرزهای سیاسی کشورها نمی‌توانند پیوستگی طبیعی آن را قطع کنند.

پژوهشگران در مقاله خود اشاره کرده‌اند که زیستگاه‌های شنی مناسب برای این گونه احتمالاً در بخش‌هایی از بیابان رگستان در جنوب‌غرب افغانستان نیز ادامه دارند. آن‌ها احتمال حضور این مارمولک را در مناطق مجاور شرق ایران نیز مطرح کرده‌اند.

بااین‌حال، میان احتمال حضور یک گونه در یک منطقه و ثبت قطعی آن تفاوت مهمی وجود دارد.

تا زمان انتشار این پژوهش، نمونه تأییدشده‌ای از Eremias chagaiensis در ایران گزارش نشده است. برای مشخص شدن گستره واقعی پراکندگی آن، باید بررسی‌های میدانی در افغانستان و مناطق مرزی ایران نیز انجام شود.

این موضوع از یک جهت دیگر هم اهمیت دارد: ممکن است در زیستگاه‌های کمتر بررسی‌شده مناطق خشک ایران و کشورهای همسایه، گونه‌هایی وجود داشته باشند که هنوز به‌درستی شناسایی نشده‌اند.

البته این احتمال به معنای وجود قطعی گونه‌های ناشناخته در هر منطقه نیست؛ بلکه نشان می‌دهد نقشه تنوع زیستی منطقه هنوز کامل نشده و تحقیقات میدانی می‌توانند اطلاعات تازه‌ای به آن اضافه کنند.

برای آشنایی با یکی دیگر از نمونه‌های کشف گونه‌های ناشناخته خزندگان ایران، می‌توانید گزارش راز بقا درباره مارمولک ناشناخته‌ای که در روستای وشنوه قم شناسایی شد را نیز بخوانید. آن گونه، Mediodactylus veshnavahensis، از نظر جنس و خانواده با مارمولک تازه بلوچستان متفاوت است؛ اما هر دو پژوهش نشان می‌دهند بررسی دقیق خزندگان مناطق کمتر مطالعه‌شده می‌تواند به شناسایی تنوع زیستی پنهان منجر شود.
کشف دوم پژوهش؛ راز یک مارمولک که بیش از یک قرن حل‌نشده باقی مانده بود

مقاله معرفی Eremias chagaiensis تنها درباره یک گونه جدید نیست. پژوهشگران در جریان همین بررسی‌ها توانستند حضور گونه دیگری از مارمولک‌های دونده را در پاکستان نیز با شواهد جدید تأیید کنند.

این گونه Eremias fasciata نام دارد.

داستان حضور این مارمولک در پاکستان به سال ۱۹۲۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که گزارشی تاریخی از مشاهده آن در منطقه بلوچستان منتشر شده بود. با وجود این گزارش، حضور واقعی گونه در پاکستان برای مدت طولانی با ابهام همراه بود و شواهد جدید و قابل اتکایی برای تأیید آن در دسترس نبود.

اکنون پژوهشگران با بررسی نمونه‌های جدید و استفاده از داده‌های DNA توانسته‌اند حضور این گونه را در پاکستان به‌طور قطعی تأیید کنند.

این اتفاق از نظر جانورشناسی اهمیت زیادی دارد. گاهی یک گونه در منابع قدیمی برای یک منطقه ثبت می‌شود، اما نبود نمونه‌های قابل بررسی یا شواهد کافی باعث می‌شود اعتبار آن گزارش همچنان محل تردید باقی بماند.

در چنین شرایطی، مشاهده دوباره جانور و بررسی نمونه‌های آن با روش‌های جدید می‌تواند یک سابقه تاریخی را از حالت ادعا خارج کند و به یک ثبت علمی قابل اتکا تبدیل کند.

بنابراین این پژوهش دو نتیجه مهم دارد: معرفی یک گونه تازه از مارمولک‌های دونده و تأیید حضور گونه‌ای دیگر در کشوری که بیش از یک قرن درباره پراکندگی آن ابهام وجود داشت. 

این کشف چه چیزی درباره تنوع زیستی بیابان‌های منطقه نشان می‌دهد؟

بیابان‌ها در نگاه نخست محیط‌هایی ساده و کم‌تنوع به نظر می‌رسند. پهنه‌های وسیع ماسه، بوته‌های پراکنده، گرمای شدید و کمبود آب تصویری نسبتاً یکنواخت از این زیستگاه‌ها ایجاد می‌کنند.

اما از دیدگاه بوم‌شناسی، بیابان‌ها مجموعه‌ای از زیستگاه‌های متفاوت هستند. تپه‌های شنی متحرک، ماسه‌های تثبیت‌شده، دشت‌های سنگریزه‌ای، دامنه‌های صخره‌ای و حاشیه پوشش‌های گیاهی هرکدام شرایط خاصی دارند.

مارمولک تازه‌شناسایی‌شده چاغای نمونه‌ای از همین تفاوت‌هاست. این جانور در محیط‌های ماسه‌ای نرم و تپه‌های شنی کم‌ارتفاع ثبت شده، در حالی که گونه نزدیک آن، Eremias fasciata، در دشت‌های سنگریزه‌ای مجاور مشاهده شده است.

این جدایی زیستگاهی به‌تنهایی تمام داستان تکامل دو گونه را توضیح نمی‌دهد؛ اما نشان می‌دهد بررسی دقیق ویژگی‌های محیطی می‌تواند به درک بهتر پراکندگی و تفاوت گونه‌های نزدیک کمک کند.

از سوی دیگر، منطقه چاغای در مقایسه با بسیاری از مناطق شناخته‌شده جانورشناسی جهان کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. کشف این گونه نشان می‌دهد حتی در گروهی مانند مارمولک‌ها که دهه‌هاست موضوع تحقیقات علمی هستند، هنوز امکان شناسایی تنوع ناشناخته وجود دارد.

آیا وضعیت حفاظتی این گونه مشخص شده است؟

در حال حاضر اطلاعات کافی برای تعیین وضعیت حفاظتی دقیق Eremias chagaiensis وجود ندارد.

پژوهشگران این مارمولک را در چهار محل ثبت کرده‌اند، اما این موضوع به معنای مشخص بودن جمعیت واقعی آن نیست. هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت چند فرد از این گونه در طبیعت زندگی می‌کنند، جمعیت آن پایدار است یا روند کاهشی دارد و چه تهدیدهایی ممکن است بقای آن را تحت تأثیر قرار دهند.

برای ارزیابی وضعیت حفاظتی، به بررسی‌های بیشتری درباره وسعت پراکندگی، تراکم جمعیت، روند تغییرات زیستگاه و عوامل تهدیدکننده نیاز است.

بنابراین نباید صرفاً به دلیل شناسایی این گونه در چند نقطه، آن را در معرض انقراض یا برعکس، کاملاً ایمن معرفی کرد.

یکی از موضوعات مهم برای تحقیقات آینده، بررسی تأثیر تغییرات کاربری زمین، فعالیت‌های انسانی و تخریب زیستگاه‌های شنی در منطقه چاغای است. البته این موارد در حال حاضر پرسش‌های پژوهشی هستند و نباید آن‌ها را تهدیدهای اثبات‌شده برای این گونه معرفی کرد.

جمع‌بندی؛ یک کشف کوچک با اهمیت علمی فراتر از اندازه‌اش

مارمولک Eremias chagaiensis شاید از نظر اندازه یکی از کوچک‌ترین جانورانی باشد که در اخبار علمی این روزها توجه پژوهشگران را جلب کرده است؛ اما داستان شناسایی آن اهمیت زیادی دارد.

این خزنده در منطقه‌ای شنی در بلوچستان پاکستان شناسایی شد؛ جایی که به دلیل نزدیکی جغرافیایی به ایران و افغانستان، می‌تواند برای مطالعات آینده تنوع زیستی منطقه اهمیت داشته باشد.

نقش‌های هزارتویی روی پشت جانور، شباهتش به یک گونه ایرانی و تفاوت ژنتیکی آن با خویشاوندانش، سه بخش جذاب این کشف هستند. در کنار آن، تأیید حضور Eremias fasciata در پاکستان پس از بیش از یک قرن نیز نشان می‌دهد که حتی اطلاعات ثبت‌شده در منابع قدیمی ممکن است به بررسی دوباره نیاز داشته باشند.

شاید مهم‌ترین پرسش هنوز بی‌پاسخ مانده باشد: آیا این مارمولک کوچک فقط در تپه‌های شنی بلوچستان پاکستان زندگی می‌کند یا در آن سوی مرزها، در افغانستان و شرق ایران نیز جمعیت‌هایی از آن وجود دارند؟

پاسخ این پرسش به تحقیقات میدانی آینده بستگی دارد.

منابع علمی و گزارش‌های پژوهشی:

1. Masroor, R., Danish, M. & Jablonski, D. (2026). At the western edge of South Asia: a new species of Eremias Fitzinger, 1834 (Squamata: Lacertidae) from Balochistan and confirmed records of E. fasciata Blanford, 1874 for Pakistan. Zootaxa, 5897(4), 343–375.
- مقاله اصلی در Zootaxa
- شناسه DOI مقاله
2. Associated Press of Pakistan، ۳ نوامبر ۲۰۲۶:

- A new desert lizard emerges from Pakistan’s Chagai sands

3. The Express Tribune، ۴ نوامبر ۲۰۲۶:

- A new desert lizard emerges from Chagai sands

4. Reptiles Magazine، نوامبر ۲۰۲۶:

- New Racerunner Lizard Species Discovered in Pakistan