ناجوردندان؛ دایناسور کوتوله با چهره ترسناک کوچک‌تر از گربه خانگی که منقاری شبیه طوطی و دندان‌هایی شبیه پستانداران و نیش‌هایی مانند شمشیر داشت

راز بقا: ناجورندان یا دایناسور کوتوله یا همان هترودونتوسوروس (Heterodontosaurus) دایناسوری کوچک، اما بسیار متفاوت بود که در دوره ژوراسیک آغازین، حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش، در نواحی جنوب آفریقا زندگی می‌کرد. 

به گزارش راز بقا، این دایناسور که اندازه‌ای در حد یک بوقلمون داشت، به‌دلیل دندان‌های عجیب، رژیم غذایی بحث‌برانگیز و ساختار بدنی پیشرفته‌اش، دهه‌هاست توجه دیرینه‌شناسان را به خود جلب کرده است. نام آن به معنای «سوسمار با دندان‌های عجیب» است؛ نامی که به‌خوبی شاخص‌ترین ویژگی این دایناسور غیرمعمول را توصیف می‌کند. 

کشف و پیشینه فسیلی

به گزارش راز بقا، ناجوردندان نخستین بار در سال ۱۹۶۲ توسط دیرینه‌شناس آفریقای جنوبی، آلفرد والتر کرامپتون، توصیف شد. فسیل‌های این دایناسور در «الیوت فورمیشن» (Elliot Formation) در آفریقای جنوبی کشف شده‌اند؛ واحدی سنگی که به‌خاطر حفظ بقایای دایناسور‌های اولیه و دیگر مهره‌داران آغاز ژوراسیک شهرت دارد. 

اهمیت ناجوردندان برای علم تا حد زیادی به‌دلیل کیفیت بالای فسیل‌های آن است. چندین نمونه شامل جمجمه‌هایی تقریباً کامل هستند که امکان بررسی جزئیات ظریف آناتومیکی را فراهم کرده‌اند؛ جزئیاتی که در بسیاری از دایناسور‌های اولیه دیده نمی‌شود. این جمجمه‌ها تنوع شگفت‌انگیزی از شکل دندان‌ها را نشان می‌دهند؛ ویژگی‌ای که در آن دوره زمانی تقریباً بی‌سابقه بود. 

بر اساس شواهد فسیلی، ناجوردندان در محیطی نیمه‌خشک با بارندگی‌های فصلی زندگی می‌کرد و زیستگاه خود را با دایناسور‌های اولیه گردن‌دراز، خزندگان کوچک و سیناپسید‌های پستاندارمانند تقسیم می‌کرد. این دایناسور به‌عنوان یکی از نخستین نمایندگان شناخته‌شده اورنیتیشیا، نقش مهمی در درک روند تکامل دایناسور‌های گیاه‌خوار بعدی دارد. 

کالبدشناسی و دندان‌های منحصر‌به‌فرد

به گزارش راز بقا، ناجوردندان با وجود جثه کوچک خود - حدود ۱ تا ۱٫۲ متر طول - بدنی بسیار تخصص‌یافته داشت. این دایناسور سبک‌وزن بود و پا‌های عقبی بلندتر از دست‌های جلویی داشت؛ ویژگی‌ای که نشان می‌دهد برای فرار از خطر، دونده‌ای سریع بوده است. دم سفت و کشیده‌اش احتمالاً به حفظ تعادل هنگام دویدن کمک می‌کرد. 

برای مطالعه بیشتر بخوانید:

بزمجه باستانی؛ برادر بزرگتر و ۵۰۰ کیلویی اژد‌های کومودو که انسان‌های اولیه را شکار می‌کرد و عاشق گوشت انسان بود

موساسور؛ مارمولک ۱۷ متری و ترسناک‌ترین شکارچی دریایی که حتی دایناسور هم شکار می‌کرد و ۶۶ میلیون سال پیش منقرض شد

شاخص‌ترین ویژگی ناجوردندان یا همان دایناسور کوتوله دندان‌های آن است. برخلاف بیشتر دایناسور‌ها که دندان‌هایی تقریباً یکنواخت داشتند، این گونه دست‌کم سه نوع دندان متفاوت داشت. در جلوی آرواره‌ها، ساختاری منقارمانند و تیز برای چیدن غذا وجود داشت. در پشت آنها، دندان‌های گونه‌ای با لبه‌های برنده دیده می‌شود که برای بریدن مواد گیاهی مناسب بودند. عجیب‌ترین بخش، دندان‌های نیش‌مانند، بلند و خمیده‌ای بود که هم در فک بالا و هم در فک پایین دیده می‌شد.

این دندان‌های نیش‌مانند دهه‌هاست دانشمندان را سردرگم کرده‌اند. در برخی نمونه‌ها - احتمالاً نر‌ها - این نیش‌ها بزرگ‌تر بوده‌اند که می‌تواند نشانه‌ای از دودیسی جنسی باشد. جمجمه همچنین نشانه‌هایی از مفصل فکی انعطاف‌پذیر دارد که امکان حرکات پیچیده جویدن را فراهم می‌کرد؛ سطحی از تخصص که زمانی برای دایناسور‌های ابتدایی غیرممکن تصور می‌شد. 

رژیم غذایی، رفتار و شیوه زندگی

برای سال‌ها، ناجوردندان به‌عنوان دایناسوری کاملاً گیاه‌خوار طبقه‌بندی می‌شد، اما پژوهش‌های جدیدتر نشان می‌دهد رژیم غذایی آن احتمالاً پیچیده‌تر بوده است. در حالی که دندان‌های گونه‌ای آن برای پردازش گیاهان سخت مناسب بودند، وجود نیش‌های تیز این احتمال را مطرح می‌کند که این دایناسور همه‌چیزخوار بوده باشد. برخی دیرینه‌شناسان معتقدند ناجوردندان علاوه بر گیاهان، حشرات، مهره‌داران کوچک یا حتی تخم‌ها را نیز مصرف می‌کرده است.

از نظر رفتاری، احتمالاً دایناسوری زمینی، چابک و سریع بوده که برای بقا بیشتر به سرعت و فرار متکی بوده تا به جثه یا قدرت. نسبت طول اندام‌ها نشان می‌دهد که می‌توانسته هم روی دو پا و هم روی چهار پا حرکت کند و بسته به سرعت یا نوع تغذیه، وضعیت بدن خود را تغییر دهد. 

همچنین این احتمال وجود دارد ناجوردندان به‌صورت گروه‌های کوچک یا واحد‌های خانوادگی زندگی می‌کرده باشد، هرچند به‌دلیل محدود بودن داده‌های فسیلی، این فرضیه قطعی نیست. سامانه پیشرفته جویدن آن نشان می‌دهد که زمان قابل‌توجهی را صرف خوردن و پردازش غذا می‌کرده؛ سازگاری که در محیط‌هایی با پوشش گیاهی سخت یا فصلی، مزیتی مهم به‌شمار می‌آمد. 

عجیب‌ترین ویژگی‌های ناجوردندان

به گزارش راز بقا، عجیب‌ترین ویژگی ناجوردندان این است که انگار چند دایناسور مختلف در یک بدن ترکیب شده‌اند. این جانور منقاری شبیه طوطی، دندان‌هایی شبیه پستانداران برای جویدن، و نیش‌هایی شبیه شمشیر داشت آن هم در دایناسوری کوچک‌تر از یک گربه خانگی. هیچ دایناسور شناخته‌شده دیگری چنین ترکیبی از ویژگی‌ها را ندارد.

عجیب‌تر آن‌که این نیش‌های معروف احتمالاً برای خوردن گوشت نبوده‌اند. بسیاری از دانشمندان معتقدند که این دندان‌ها برای نمایش، ترساندن رقبا یا درگیری‌های درون‌گونه‌ای به کار می‌رفته‌اند؛ مشابه شاخ‌ها یا عاج‌ها در جانوران امروزی. این موضوع ناجوردندان یا دایناسور کوتوله را به یکی از نخستین دایناسور‌هایی تبدیل می‌کند که نشانه‌هایی از نمایش اجتماعی از طریق ساختار بدن دارد.

نکته غیرمعمول دیگر، سامانه جویدن پیشرفته آن است. احتمال داده می‌شود که گونه‌هایی برای نگه داشتن غذا در دهان داشته باشد؛ ویژگی‌ای که در میان دایناسور‌ها بسیار نادر است. این بدان معناست که این دایناسور می‌توانسته غذا را تقریباً مانند یک پستاندار بجود؛ میلیون‌ها سال پیش از آن‌که پستانداران به گروه غالب تبدیل شوند.

با وجود گیاه‌خوار بودن (یا نزدیک به آن)، چهره این دایناسور یکی از ترسناک‌ترین چهره‌ها در میان دایناسور‌های کوچک بوده است. برای شکارچیان، احتمالاً بسیار خطرناک‌تر از آنچه واقعاً بود به نظر می‌رسیده است.

شاید عجیب‌ترین نکته تکاملی این باشد که ناجوردندان در آغاز تاریخ دایناسور‌ها ظاهر شده، اما در عین حال دارای سازگاری‌هایی بسیار پیچیده بوده است. به‌جای آن‌که موجودی ابتدایی باشد، به‌طرز عجیبی پیشرفته به نظر می‌رسد؛ گواهی بر این‌که دایناسور‌ها از همان ابتدا سبک‌های زندگی متنوع و خلاقانه‌ای را آزموده‌اند.