فاجعه زیستی پس از انقراض خزندگان غول‌پیکر استرالیا؛ از اژد‌های کومودو ۲۰۰ کیلویی تا مار ۱۰۰ متری و کروکودیل یک تنی

راز بقا: در دوران یخبندان، هنگامی که گربه‌های دندان‌خنجری و خرس‌های صورت‌کوتاه در قاره‌های دیگر به‌عنوان شکارچیان راس زنجیره غذایی سلطنت می‌کردند، در استرالیا داستان متفاوتی در جریان بود؛ در این سرزمین، خزندگان عظیم‌الجثه مانند کروکودیل‌های زمینی و مار‌های هیولایی حکومت می‌کردند. اما اکنون پژوهشگران معتقدند که با نابودی این شکارچیان بزرگ‌جثه، توازن زیست‌محیطی به هم خورد و زنجیره‌ای از فجایع زیستی شکل گرفت که همچنان ادامه دارد.

سلطه‌ی خزندگان در دوران یخبندان

به گزارش راز بقا، مطالعه‌ای جدید که در نشست سالانه انجمن دیرینه‌مهره‌داران در بریزبین استرالیا ارائه شده، نشان می‌دهد که استرالیا در حدود ۲۵ میلیون سال گذشته تا حداقل ۱۰۰ هزار سال پیش، به جای پستانداران، در سیطره‌ی خزندگان شکارچی قرار داشته است. این یافته‌ها با بررسی و تجزیه و تحلیل فسیل‌هایی که طی ۱۵ سال گذشته کشف شده‌اند، به‌دست آمده‌اند.

بر اساس این تحقیقات، گونه‌هایی از مارمولک‌های غول‌پیکر از خویشاوندان اژد‌های کومودو که وزنی بالغ بر ۲۰۰ کیلوگرم داشته‌اند، در این قاره می‌زیسته‌اند. برخی از این خزندگان تا سه یا چهار برابر بزرگ‌تر از اژد‌های کومودوی امروزی بوده‌اند.

شکارچیان ناشناخته

از دیگر شکارچیان این دوران می‌توان به کروکودیل‌های پا‌بلند و زمینی اشاره کرد که برخلاف گونه‌های امروزی، بیشتر بر روی خشکی زندگی می‌کردند و به‌عنوان شکارچیان غالب فعالیت می‌کردند. دکتر گیلبرت پرایس، دیرینه‌شناس دانشگاه کوئینزلند، همراه با تیم خود نشان داده است که این جانوران نقش کلیدی در حفظ تعادل اکوسیستم داشته‌اند.

لاریزا دسانتیس، دیرینه‌بوم‌شناس دانشگاه وندربیلت در آمریکا، که در این تحقیق حضور نداشته، معتقد است که این یافته‌ها بسیار جالب‌اند؛ چرا که معمولاً تصور ما این است که فقط در دوران دایناسور‌ها خزندگان در صدر زنجیره غذایی بودند. اما به نظر می‌رسد که در تاریخ نه‌چندان دور استرالیا نیز، خزندگان بر حیات وحش حکومت می‌کردند.

پایان سلطه‌ی خزندگان و آغاز بحران

بر اساس این تحقیق، اکثر خزندگان عظیم‌الجثه و همچنین معدود شکارچیان پستاندار بومی، حدود ۴۰ هزار سال پیش از بین رفتند. به گزارش راز بقا این انقراض احتمالاً به دلیل تغییرات اقلیمی رخ داده و منجر به نابودی بخش بزرگی از جانوران عظیم‌الجثه‌ی استرالیا شد.

با از بین رفتن این موجودات، شکارچیان کوچک‌تری مانند شیطان تاسمانی و ببر تاسمانی جایگزین آنها شدند. اما این جانوران نمی‌توانستند نقش شکارچیان راس زنجیره غذایی را با همان کارآمدی ایفا کنند و همین امر موجب بر هم خوردن تعادل زیستی قاره شد.

ورود مهاجمان پستاندار

حدود ۴ هزار سال پیش، انسان‌ها با خود دینگو را از آسیا به استرالیا آوردند. دینگو یک شکارچی پستاندار جفت‌زا بود که توانایی شکار مؤثرتری نسبت به ببر یا شیطان تاسمانی داشت. دینگو توانست به‌سرعت این شکارچیان بومی را کنار بزند و کنترل بیشتری بر اکوسیستم به دست گیرد.

اما اوج فاجعه زمانی رخ داد که اروپایی‌ها حدود ۲۰۰ سال پیش گربه‌های اهلی و روباه قرمز را وارد استرالیا کردند. به گزارش راز بقا این شکارچیان هوشمند و تطبیق‌پذیر، به‌سرعت جمعیت جانوران بومی، به‌ویژه کیسه‌داران کوچک را نابود کردند. این حیوانات که برای میلیون‌ها سال در کنار خزندگان زندگی کرده بودند، هیچ تجربه‌ای در مقابله با شکارچیان پستاندار نداشتند و در برابر آنها کاملاً آسیب‌پذیر بودند.

آماری هشداردهنده

دکتر پرایس تاکید می‌کند که حضور پستانداران جفت‌زا به‌عنوان شکارچیان غالب در استرالیا امری «غیرطبیعی» در تاریخ اکولوژیکی این قاره است. او اشاره می‌کند که گربه‌ها و روباه‌ها طی تنها ۲۰۰ سال گذشته، منجر به انقراض دست‌کم ۲۸ تا ۳۰ گونه و زیرگونه از پستانداران استرالیایی شده‌اند. این میزان، حدود ۵۰٪ کل انقراض پستانداران جهان در این بازه‌ی زمانی را شامل می‌شود؛ آماری که به گفته‌ی پرایس، «یک فاجعه‌ی اکولوژیکی مطلق» است.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

نیاگاو؛ غول دو متری زاگرس که ۱۵۰۰ کیلو وزن داشت و ۴۰۰ سال پیش برای همیشه از بین رفت

عقاب هاست؛ بزرگ‌ترین پرنده شکاری جهان مشهور به «ببر پرنده» که شکارچی پرندگان غول‌پیکر بود

فیل سوری و فیل‌های پلیستوسن؛ راز فیل‌های منقرض‌شده ایران در خوزستان و اردبیل چیست؟

بازتاب گذشته در بحران‌های امروز

شاید جالب‌ترین و هشداردهنده‌ترین بخش این پژوهش، این باشد که مشکلات زیست‌محیطی امروز استرالیا، ریشه در انقراض خزندگان شکارچی دوران یخبندان دارد. فقدان آنها راه را برای گسترش بی‌رویه‌ی شکارچیان جدید هموار کرده و اکوسیستم استرالیا را از تعادل خارج کرده است؛ مسئله‌ای که همچنان ادامه دارد.

در حالی که بسیاری از ما دوران دایناسور‌ها را تنها عصر حکومت خزندگان می‌دانیم، اکنون می‌دانیم که حتی در گذشته‌ی نسبتاً نزدیک نیز، قاره‌ای مانند استرالیا تحت سلطه‌ی خزندگان غول‌پیکر بوده است. به گزارش راز بقا انقراض آنها نه تنها باعث شد تا پستانداران جای آنها را بگیرند، بلکه زنجیره‌ای از تغییرات منفی در اکوسیستم این قاره را آغاز کرد که هنوز آثار آن دیده می‌شود.

پژوهش‌های جدید، ما را وادار می‌کنند تا بار دیگر به تاریخ طبیعی قاره‌ها نگاه کنیم و تأثیر شکارچیان راس در حفظ تعادل زیستی را جدی‌تر بگیریم. شاید کلید جلوگیری از بحران‌های آینده، در بازشناسی گذشته‌ی فراموش‌شده‌ای نهفته باشد که هنوز هم سایه‌ی آن بر طبیعت امروز استرالیا سنگینی می‌کند.