سنگ‌چشم ترکستان؛ پرنده شکارچی و بی‌رحم معروف به «پرنده قصاب» که طعمه‌هایش را به سیخ می‌کشد و انبار ذخیره گوشت دارد

راز بقا: سنگ‌چشم تورانی (Red-Tailed Shrike) که با نام سنگ‌چشم ترکستان (Turkestan shrike) نیز شناخته می‌شود، پرنده‌ای گنجشک‌سان، اما شکارچی، با رفتار جسورانه و رنگ‌آمیزی چشمگیر است. این گونه در بخش‌های وسیعی از آسیای مرکزی، خاورمیانه و جنوب آسیا پراکنش دارد و ترکیبی شگفت‌انگیز از زیبایی و خشونت را به نمایش می‌گذارد. 

به گزارش راز بقا، با وجود جثه کوچک، سنگ‌چشم ترکستان شکارچی‌ای ماهر و بی‌رحم است؛ ویژگی‌ای که باعث شده صعوه‌ها به «پرندگان قصاب» شهرت پیدا کنند. 

ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی

به گزارش راز بقا، سنگ‌چشم ترکستان پرنده‌ای متوسط‌جثه است و طول بدن آن معمولاً بین ۱۸ تا ۲۰ سانتی‌متر است. نر‌ها ظاهری بسیار شاخص دارند: سر و پشت خاکستری روشن، نقاب سیاه‌رنگ مشخص در اطراف چشم‌ها و دُمی به رنگ حنایی یا قهوه‌ای مایل به سرخ که نام پرنده نیز از آن گرفته شده است. 

بخش‌های زیرین بدن سفید تا کرم کم‌رنگ است و گاهی ته‌رنگ صورتی ملایمی دارد. ماده‌ها رنگ‌آمیزی کدر‌تری دارند، اغلب قهوه‌ای‌تر هستند و نقاب صورت در آنها کم‌رنگ‌تر است. همچنین رگه‌ها یا نوار‌های ظریفی روی بخش‌های زیرین بدن ماده‌ها دیده می‌شود که به استتار آنها کمک می‌کند.

برای مطالعه بیشتر بخوانید:

کبوتر کاکل‌تیغ؛ مقاوم‌ترین کبوتر در برابر گرما با کاکل‌های تیغ‌دار که بسیار محتاط است و هنگام تهدید خودش را همرنگ شن و ماسه می‌کند

بوف ماهی‌خوار بلکیستون؛ بزرگ‌ترین جغد زنده روی زمین با چنگال‌های مرگبار که شب‌ها بیدار می‌شود و حرفه‌ای‌ترین ماهیگیر حیات‌وحش است

منقار این پرنده کوتاه، ضخیم و در نوک به‌شدت قلابی‌شکل است؛ نشانه‌ای روشن از شیوه شکارگری آن. با اینکه سنگ‌چشم ترکستان در رده پرندگان آوازخوان قرار می‌گیرد، گردن نیرومند و چنگال‌هایی دارد که به او امکان می‌دهد طعمه‌هایی نزدیک به اندازه خودش را از پا درآورد. بال‌ها نسبتاً کوتاه و گرد هستند و برای پرواز‌های ناگهانی و سریع هنگام شکار مناسب‌اند، نه مانور‌های طولانی.

پرندگان نابالغ با افراد بالغ تفاوت آشکاری دارند و پر‌های آنها طرحی فلس‌مانند یا راه‌راه دارد که در ماه‌های ابتدایی زندگی نقش استتاری مهمی ایفا می‌کند. همچنین پس از تولک، رنگ پر‌ها تازه‌تر و درخشان‌تر به نظر می‌رسد. 

زیستگاه، پراکنش و مهاجرت

به گزارش راز بقا، سنگ‌چشم ترکستان به زیستگاه‌های باز و نیمه‌باز علاقه دارد؛ از جمله استپ‌ها، علفزار‌های خشک، بوته‌زارها، زمین‌های کشاورزی، حاشیه بیابان‌ها و دره‌های رودخانه‌ای با درختان یا درختچه‌های پراکنده. وجود جایگاه‌های بلند مانند تیرک‌ها، سیم‌های برق یا شاخه‌های خشک برای این پرنده ضروری است تا بتواند از آنها محیط اطراف را برای یافتن طعمه زیر نظر بگیرد.

مناطق زادآوری اصلی این گونه در آسیای مرکزی قرار دارد؛ کشور‌هایی مانند قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و بخش‌هایی از غرب چین. در فصل مهاجرت و زمستان‌گذرانی، این پرنده به سمت جنوب حرکت می‌کند و در خاورمیانه، شبه‌قاره هند و بخش‌هایی از شرق آفریقا دیده می‌شود. در بسیاری از مناطق، سنگ‌چشم ترکستان پرنده‌ای عبوری است که تنها در زمان‌های مشخصی از سال ظاهر می‌شود.

مهاجرت این گونه طولانی و پرچالش است. پرندگانی که در مناطق معتدل زادآوری می‌کنند، گاه هزاران کیلومتر را تا رسیدن به مناطق گرم‌تر طی می‌کنند. با وجود طبیعت تهاجمی، آنها به‌صورت انفرادی مهاجرت می‌کنند و حتی خارج از فصل زادآوری نیز قلمروطلب باقی می‌مانند.

تغذیه و رفتار تولیدمثلی

به گزارش راز بقا، سنگ‌چشم ترکستان، مانند سایر سنگ‌چشم‌ها، شکارچی‌ای با روش نشستن و کمین کردن است. از روی جایگاه مرتفع، با صبر و دقت حرکت طعمه را زیر نظر می‌گیرد و سپس با حمله‌ای سریع آن را می‌گیرد. رژیم غذایی این پرنده شامل حشرات بزرگ مانند سوسک‌ها، ملخ‌ها و ملخ‌های صحرایی است، اما در صورت امکان از پستانداران کوچک، خزندگان، دوزیستان و حتی پرندگان دیگر نیز تغذیه می‌کند.

مشهورترین رفتار سنگ‌چشم‌ها، به سیخ کشیدن طعمه روی خارها، سیم‌های خاردار یا شاخه‌های تیز است. این کار چند هدف دارد: ذخیره غذا برای مصرف بعدی، پاره‌کردن طعمه به قطعات کوچک‌تر و همچنین علامت‌گذاری قلمرو. این «انبار‌های گوشت» اغلب نشانه‌ای واضح از حضور سنگ‌چشم در منطقه‌اند.

در فصل زادآوری، سنگ‌چشم ترکستان بسیار قلمروطلب و پرخاشگر می‌شود. لانه معمولاً درون بوته‌های انبوه یا درختان کوچک ساخته می‌شود تا از دید شکارچیان پنهان بماند. ماده‌ها معمولاً ۴ تا ۶ تخم می‌گذارند و بیشتر زمان خوابیدن روی تخم‌ها بر عهده آنهاست، در حالی که نر وظیفه تأمین غذا را دارد. 

هر دو والد در تغذیه جوجه‌ها مشارکت می‌کنند و جوجه‌ها پس از چند هفته قادر به ترک لانه می‌شوند. با وجود مراقبت والدین، تخریب لانه توسط شکارچیان رایج است و موفقیت تولیدمثل بسته به شرایط محیطی متغیر است.

عجیب‌ترین ویژگی‌های سنگ‌چشم ترکستان

به گزارش راز بقا، سنگ‌چشم ترکستان در نگاه اول ممکن است پرنده‌ای بی‌آزار به نظر برسد، اما یکی از عجیب‌ترین ویژگی‌هایش توانایی بالای شکارگری است. کمتر پرنده‌ای با این اندازه می‌تواند به‌طور منظم مهره‌داران را شکار کند، با این حال این صعوه قادر است مارمولک‌ها، موش‌ها و حتی پرندگانی نزدیک به اندازه خودش را از پا درآورد.

رفتار شگفت‌انگیز و تا حدی ترسناک دیگر، ساختن «مجموعه‌های طعمه» است. حشرات و جانوران کوچک سیخ‌شده گاهی به‌صورت ردیفی روی خار‌ها یا سیم‌های خاردار دیده می‌شوند؛ تعدادشان گاه بسیار بیشتر از نیاز غذایی پرنده است. پژوهشگران معتقدند این نمایش می‌تواند راهی برای جلب جفت و نشان دادن مهارت شکار باشد. 

از نکات عجیب دیگر، توانایی تقلید صداست. سنگ‌چشم ترکستان می‌تواند صدای پرندگان دیگر را تقلید کند و گاهی از این صدا‌ها برای فریب طعمه و نزدیک‌کردن آن استفاده می‌کند؛ روشی نادر در میان پرندگان آوازخوان. 

با وجود روحیه تهاجمی، این گونه مهاجری دوربرد است و مسیر‌های طولانی را به‌تنهایی طی می‌کند. حتی در توقفگاه‌های مهاجرتی نیز از منابع غذایی خود به‌شدت دفاع می‌کند.

سنگ‌چشم ترکستان نمونه‌ای منحصر‌به‌فرد از تضاد در دنیای پرندگان است: پرنده‌ای آوازخوان با منقار قلابی، نیش کشنده و رفتاری که بیشتر به شکارچیان شکاری شباهت دارد تا پرندگان ظریف آوازخوان.