رخ‌کرکس کالیفرنیا؛ راز باورنکردنی بزرگ‌ترین پرنده آمریکا که در مرز انقراض است و حتی بدون نر هم بچه‌دار می‌شود!

راز بقا: رخ‌کرکس کالیفرنیا (California condor) پرنده‌ای است که وقتی درباره‌اش می‌خوانی، حس می‌کنی با بازمانده‌ای از عصر‌های دور روبه‌رو هستی؛ موجودی که از دل تاریخ طبیعی زمین جان سالم به‌در برده، اما در دنیای مدرن به مرز نابودی رسیده است. این پرنده عظیم‌الجثه که با نام علمی Gymnogyps californianus شناخته می‌شود، فقط یک گونه جانوری نیست؛ داستانی زنده از تقابل انسان و طبیعت، نابودی و امید، و علم و اسطوره است.

پرنده‌ای شبیه افسانه‌ها

به گزارش راز بقا، تصور کن در دل دره‌های عظیم گرند کنیون ایستاده‌ای. جریان‌های هوای گرم از دیواره‌های سنگی بالا می‌روند و ناگهان سایه‌ای بزرگ از روی زمین می‌گذرد. وقتی سرت را بالا می‌گیری، پرنده‌ای را می‌بینی با بال‌هایی بسیار کشیده که بی‌آنکه بال بزند، دقایق طولانی روی آسمان سر می‌خورد. این رخ‌کرکس کالیفرنیاست؛ پرنده‌ای که طول بال‌هایش می‌تواند به حدود سه متر برسد و وزنش تا نزدیکی ۱۲ کیلوگرم هم گزارش شده است. به همین دلیل، آن را بزرگ‌ترین پرنده بومی آمریکای شمالی می‌دانند.

به گزارش راز بقا سر بدون پر و پوست چین‌خورده‌اش شاید در نگاه اول عجیب یا حتی ترسناک به‌نظر برسد، اما این ویژگی کاملاً کاربردی است. چون این پرنده از لاشه حیوانات تغذیه می‌کند، نداشتن پر روی سر باعث می‌شود آلودگی و باکتری‌ها کمتر در پرهایش باقی بمانند. طبیعت به‌طرزی بی‌رحم، اما هوشمند، او را برای نقشش در چرخه حیات آماده کرده است.

رفتگر آسمان‌ها

رخ‌کرکس‌ها شکارچی فعال نیستند. آنها بیشتر «پاک‌کننده»‌های طبیعت‌اند. با خوردن لاشه حیوانات مرده، جلوی گسترش بیماری‌ها را می‌گیرند و به سلامت اکوسیستم کمک می‌کنند. در واقع، اگر این پرندگان نباشند، لاشه‌ها مدت بیشتری در طبیعت باقی می‌مانند و خطر شیوع بیماری در میان حیوانات دیگر افزایش پیدا می‌کند.

بینایی این پرنده فوق‌العاده قوی است. به گزارش راز بقا می‌تواند از ارتفاع زیاد لاشه‌ای را روی زمین تشخیص دهد. به گزارش راز بقا گاهی هم رفتار دیگر لاشخور‌ها یا حتی پستانداران را زیر نظر می‌گیرد تا منبع غذا را پیدا کند. آنها ساعت‌ها روی جریان‌های هوایی شناور می‌مانند تا بدون مصرف انرژی زیاد، مسافت‌های طولانی را جست‌و‌جو کنند.

سقوط تا مرز نابودی

با وجود این همه سازگاری شگفت‌انگیز، رخ‌کرکس کالیفرنیا نتوانست از خطر انسان در امان بماند. زمانی قلمرو این پرنده بخش بزرگی از آمریکای شمالی را دربر می‌گرفت، اما با گسترش شهرها، شکار، مسمومیت با سرب ناشی از گلوله‌های شکارچیان، و تخریب زیستگاه، جمعیتش به‌شدت کاهش یافت.

بحران به جایی رسید که در سال ۱۹۸۷ آخرین رخ‌کرکس‌های وحشی نیز از طبیعت جمع‌آوری شدند. یعنی این گونه در حیات وحش عملاً منقرض شد. تصمیم سختی بود: یا اجازه دهند آخرین بازمانده‌ها هم به‌زودی از بین بروند، یا همه را اسیر کنند و برنامه تکثیر در اسارت راه بیندازند.

دانشمندان راه دوم را انتخاب کردند. در آن زمان تعدادشان به چند ده پرنده رسیده بود؛ عددی که برای بقای یک گونه بسیار خطرناک است.

پروژه نجات

برنامه تکثیر رخ‌کرکس کالیفرنیا یکی از معروف‌ترین پروژه‌های حفاظت از گونه‌ها در جهان شد. پرندگان در باغ‌وحش‌ها و مراکز تخصصی با دقت پرورش داده شدند. حتی برای اینکه جوجه‌ها به انسان عادت نکنند، کارکنان با عروسک‌هایی شبیه سر رخ‌کرکس به آنها غذا می‌دادند.

به‌مرور، جوجه‌ها بزرگ شدند و برخی از آنها دوباره در طبیعت رهاسازی شدند؛ در مناطقی مثل گرند کنیون، زایون، و کوهستان‌های غربی کالیفرنیا. هنوز هم جمعیتشان کم است و گفته می‌شود تنها چند صد قطعه از آنها باقی مانده، اما همین هم نتیجه سال‌ها تلاش بی‌وقفه است.

با این حال، خطر همچنان وجود دارد. یکی از بزرگ‌ترین تهدید‌ها مسمومیت با سرب است. به گزارش راز بقا وقتی شکارچیان از گلوله‌های سربی استفاده می‌کنند، تکه‌های ریز سرب در بدن حیوان شکارشده باقی می‌ماند. رخ‌کرکس با خوردن لاشه، این سرب را وارد بدنش می‌کند و دچار مسمومیت می‌شود. به همین دلیل، در برخی مناطق قوانین محدودکننده برای استفاده از مهمات سربی وضع شده است.

پرنده‌ای مقدس

برای بسیاری از بومیان کالیفرنیا، رخ‌کرکس فقط یک پرنده نیست. در فرهنگ‌ها و اسطوره‌های سنتی، این پرنده جایگاهی معنوی دارد. بعضی قبایل او را با آفرینش جهان یا پیام‌رسانی میان زمین و آسمان مرتبط می‌دانستند. دیدن پروازش نشانه‌ای از قدرت و پیوند با نیرو‌های برتر تلقی می‌شد.

این نگاه فرهنگی، امروز هم به حفاظت از گونه کمک می‌کند. برخی جوامع بومی در برنامه‌های حفاظتی مشارکت دارند و از این پرنده به‌عنوان بخشی از میراث معنوی خود محافظت می‌کنند.

راز بکرزایی

یکی از شگفت‌انگیزترین کشفیات درباره رخ‌کرکس کالیفرنیا در سال‌های اخیر رخ داد: دانشمندان متوجه شدند که این پرنده توانایی بکرزایی (تولیدمثل بدون لقاح نر) دارد. یعنی ماده‌ها در موارد نادر توانسته‌اند بدون جفت‌گیری، جوجه به‌دنیا بیاورند.

به گزارش راز بقا این پدیده در برخی خزندگان و ماهی‌ها شناخته‌شده‌تر است، اما در پرندگان بسیار نادر است. کشف آن در رخ‌کرکس کالیفرنیا نشان داد طبیعت گاهی راه‌های غیرمنتظره‌ای برای بقا پیدا می‌کند. البته بکرزایی راه‌حل بلندمدت برای حفظ تنوع ژنتیکی نیست، اما نشان می‌دهد این گونه ظرفیت‌های زیستی شگفتی دارد.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

مبارزه مرگبار بین عقاب هارپی و کرکس آند؛ کدام‌یک پیروز نبرد خواهد بود؟

دال؛ کرکسی آدم‌خوار با اسید معده قوی‌تر از اسید باتری که طاعون و سیاه‌زخم را نابود می‌کند

امید در آسمان

داستان رخ‌کرکس کالیفرنیا ترکیبی از هشدار و امید است. هشدار از این جهت که می‌بینیم چگونه فعالیت‌های انسانی می‌تواند حتی بزرگ‌ترین و قدرتمندترین پرندگان را به مرز نابودی بکشاند؛ و امید از این جهت که وقتی علم، اراده و همکاری وجود داشته باشد، می‌توان گونه‌ای را از لبه پرتگاه برگرداند.

هر بار که یک رخ‌کرکس در آسمان کالیفرنیا یا آریزونا پرواز می‌کند، در واقع نمادی از دهه‌ها تلاش دانشمندان، محیط‌بانان و دوستداران طبیعت است. این پرنده یادآوری می‌کند که حفاظت از طبیعت فقط درباره حیوانات نیست؛ درباره آینده خود ما و سیاره‌ای است که در آن زندگی می‌کنیم.

به گزارش راز بقا شاید اگر روزی به گرند کنیون سفر کردی و سایه بزرگی را دیدی که بی‌صدا از روی زمین گذشت، بدانی که با یکی از نادرترین پرندگان جهان روبه‌رو شده‌ای؛ موجودی که هنوز، با همه سختی‌ها، تصمیم گرفته در آسمان باقی بماند.