اگر آب همه دریا‌ها و اقیانوس‌های جهان شیرین شود چه بر سر زمین می‌آید؟

راز بقا: دریا‌ها و اقیانوس‌ها حدود ۷۱ درصد سطح زمین را پوشانده‌اند و در نگاه اول شاید فقط توده‌های عظیم آب به نظر برسند. اما همین آب‌ها یکی از مهم‌ترین عوامل تنظیم‌کننده‌ی زندگی روی سیاره ما هستند. یکی از ویژگی‌های اساسی آنها «شوری» است؛ ویژگی‌ای که آن‌قدر عادی به نظر می‌رسد که کمتر کسی به نقش حیاتی‌اش فکر می‌کند.

حالا تصور کنید یک روز صبح از خواب بیدار شویم و متوجه شویم تمام دریا‌ها و اقیانوس‌های جهان شیرین شده‌اند. نه کمی کم‌نمک‌تر، بلکه کاملاً شیرین. آیا این اتفاق به معنای دسترسی بی‌پایان به آب آشامیدنی و پایان بحران کم‌آبی است؟ یا برعکس، آغاز یک بحران جهانی؟

در این مقاله از راز بقا، این سناریوی فرضی را از جنبه‌های اقلیمی، زیستی، زمین‌شناسی و حتی انسانی بررسی می‌کنیم.

نقش شوری دریا‌ها در تعادل زمین

به گزارش راز بقا، شوری آب دریا‌ها تصادفی نیست. طی میلیون‌ها سال، باران و رودخانه‌ها نمک‌ها و مواد معدنی را از سنگ‌ها شسته و به دریا‌ها منتقل کرده‌اند. چون آب تبخیر می‌شود، اما نمک باقی می‌ماند، به‌مرور زمان اقیانوس‌ها شور شده‌اند.

میانگین شوری آب دریا حدود ۳.۵ درصد است. همین مقدار ظاهراً کم، تأثیر عظیمی بر ویژگی‌های فیزیکی آب دارد؛ از جمله چگالی، نقطه انجماد، الگو‌های جریان و حتی نحوه تبخیر. در واقع، شوری دریا‌ها بخشی از «سیستم تنظیم دمای زمین» است.

اختلال در جریان‌های اقیانوسی؛ موتور آب‌وهوای جهان

اقیانوس‌ها فقط مخزن آب نیستند، بلکه مثل یک سیستم انتقال حرارت غول‌پیکر عمل می‌کنند. جریان‌های اقیانوسی، آب گرم را از استوا به سمت قطب‌ها و آب سرد را از قطب‌ها به سمت استوا جابه‌جا می‌کنند.

این جریان‌ها تا حد زیادی به اختلاف چگالی آب وابسته‌اند؛ و چگالی آب هم به دما و شوری مربوط است. به این سیستم «گردش دما-شوری» (Thermohaline circulation) گفته می‌شود.

اگر آب دریا‌ها شیرین می‌شد:

اختلاف چگالی کاهش می‌یافت، بسیاری از جریان‌های عمیق مختل می‌شدند و انتقال گرما در مقیاس جهانی به‌هم می‌خورد.

نتیجه چه بود؟

اروپای غربی که امروز به‌واسطه جریان گلف‌استریم آب‌وهوای نسبتاً معتدلی دارد، ممکن بود بسیار سردتر شود. برخی مناطق گرمسیری می‌توانستند داغ‌تر شوند. در مقیاس بلندمدت، حتی احتمال ورود زمین به دوره‌های سرد شدید یا یخبندان‌های منطقه‌ای وجود داشت.

فاجعه برای حیات دریایی

موجودات دریایی طی میلیون‌ها سال با محیط شور سازگار شده‌اند. بدن بسیاری از آنها برای تنظیم نمک و آب طراحی شده است. ماهی‌های دریایی، مرجان‌ها، نرم‌تنان و پلانکتون‌ها همگی به شوری مشخصی وابسته‌اند.

اگر ناگهان آب شیرین می‌شد:

شوک اسمزی باعث مرگ سریع بسیاری از گونه‌ها می‌شد، مرجان‌ها که به شرایط پایدار حساس‌اند، نابود می‌شدند و پلانکتون‌ها (پایه زنجیره غذایی) آسیب جدی می‌دیدند.

فروپاشی پلانکتون‌ها فقط مشکل دریا نبود. این موجودات سهم بزرگی در تولید اکسیژن زمین دارند. کاهش شدید آنها می‌توانست حتی ترکیب جو را در بلندمدت تحت تأثیر قرار دهد.

در نتیجه، زنجیره غذایی دریایی فرو می‌ریخت و بسیاری از گونه‌های بزرگ‌تر—از ماهی‌های تجاری تا نهنگ‌ها—با خطر انقراض روبه‌رو می‌شدند.

ضربه اقتصادی و غذایی به انسان

بخش قابل توجهی از جمعیت جهان به غذا‌های دریایی وابسته است. صنعت شیلات و آبزی‌پروری میلیارد‌ها دلار ارزش دارد و معیشت میلیون‌ها نفر به آن گره خورده است.

با نابودی گسترده گونه‌های دریایی:

ذخایر ماهی به‌شدت کاهش می‌یافت، قیمت غذا‌های دریایی سر به فلک می‌کشید، امنیت غذایی برخی کشور‌ها تهدید می‌شد و کشور‌های ساحلی که اقتصادشان به دریا وابسته است، آسیب سنگینی می‌دیدند.

تغییر در چرخه آب و بارش‌ها

آب شور کمی سخت‌تر از آب شیرین تبخیر می‌شود. اگر دریا‌ها شیرین می‌شدند، نرخ تبخیر افزایش پیدا می‌کرد.

پیامد‌های احتمالی:

افزایش رطوبت جو، بارش‌های شدیدتر در برخی مناطق و بالا رفتن خطر سیل.

در مقابل، به‌هم خوردن الگو‌های بارش و خشکسالی در جا‌های دیگر.

به بیان ساده، سیستم بارش جهانی که امروز نسبتاً متعادل است، دچار بی‌ثباتی می‌شد.

آیا بحران آب شیرین حل می‌شد؟

شاید در نگاه اول فکر کنیم شیرین شدن دریا‌ها یعنی پایان کمبود آب. اما واقعیت پیچیده‌تر است.

حتی اگر آب دریا اگر شیرین باشد همچنان:

آلوده به میکروارگانیسم‌هاست، حاوی مواد معدنی فراوان است و نیاز به تصفیه دارد.

از طرف دیگر، چنین حجم عظیمی از آب شیرین در اقیانوس‌ها می‌توانست تعادل آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها را بر هم بزند. اختلاف فشار و سطح آب ممکن بود الگو‌های جریان آب‌های سطحی و زیرزمینی را تغییر دهد.

پس «زیاد بودن آب شیرین» لزوماً به معنای «در دسترس بودن آب سالم» نیست.

تأثیر بر یخ‌ها و قطب‌ها

نمک باعث می‌شود آب در دمای پایین‌تری یخ بزند. آب شیرین زودتر یخ می‌زند. اگر اقیانوس‌ها شیرین می‌شدند:

تشکیل یخ در مناطق قطبی آسان‌تر می‌شد، احتمال گسترش یخ‌های دریایی بیشتر بود، بازتاب نور خورشید (اثر آلبدو) افزایش می‌یافت و زمین گرمای کمتری جذب می‌کرد.

این روند می‌توانست به سردتر شدن بیشتر اقلیم دامن بزند.

تغییرات شیمیایی و زمین‌شناسی

نمک‌های محلول در دریا‌ها بخشی از چرخه‌های شیمیایی زمین هستند. آنها در واکنش‌های شیمیایی، رسوب‌گذاری‌ها و حتی شکل‌گیری برخی سنگ‌ها نقش دارند.

حذف یا کاهش شدید نمک:

چرخه‌های شیمیایی اقیانوس را تغییر می‌داد، نوع رسوبات دریایی را عوض می‌کرد و در مقیاس میلیون‌ها سال، بر زمین‌شناسی اثر می‌گذاشت.

آیا چنین چیزی اصلاً ممکن است؟

در واقعیت، شیرین شدن کامل دریا‌ها تقریباً غیرممکن است. برای این کار باید یا همه نمک‌ها حذف شوند یا حجم عظیمی آب شیرین وارد اقیانوس‌ها شود.

با این حال، در مقیاس‌های کوچک‌تر چنین پدیده‌هایی رخ می‌دهد. مثلاً ذوب گسترده یخ‌های قطبی می‌تواند بخش‌هایی از اقیانوس را کم‌نمک‌تر کند و همین موضوع هم برای جریان‌های اقیانوسی نگران‌کننده است.

دانشمندان دقیقاً به همین دلیل تغییرات شوری اقیانوس‌ها را زیر نظر دارند.

شوری دریاها، یک نعمت پنهان

در نگاه اول، آب شور شاید «غیرقابل استفاده» به نظر برسد. اما همین شوری یکی از ستون‌های پایداری اقلیم و حیات زمین است.

اگر دریا‌ها شیرین بودند:

آب‌وهوا بی‌ثبات‌تر می‌شد، حیات دریایی ضربه می‌خورد، اقتصاد جهانی آسیب می‌دید و چرخه‌های طبیعی زمین مختل می‌شد.

به‌نوعی می‌توان گفت شوری دریا‌ها بخشی از طراحی هوشمندانه طبیعت برای حفظ تعادل سیاره است.

پس دفعه بعد که به دریا نگاه می‌کنیم، بد نیست یادمان باشد همین آب شور، نقشی حیاتی در قابل‌زیست بودن زمین دارد.