مرغ حق جنوبی؛ جغدی که فقط شب‌ها بیدار است و با پروازهای سریع شبیه جنگنده حشرات بزرگ را در هوا شکار می‌کند

راز بقا: مرغ حق جنوبی با نام علمی Otus brucei از جمله جغد‌های کوچک و کم‌آزار ایران است که به‌سبب ظاهر خاکستری، صدای مخصوص و زیست در نواحی خشک کشور، برای طبیعت‌دوستان و پرنده‌نگر‌ها گونه‌ای بسیار جذاب محسوب می‌شود. این پرنده شب‌زی، اگرچه در نگاه نخست بسیار شبیه به «مرغ حق» معمولی دیده می‌شود، اما دقت بیشتر در رنگ‌بندی و الگو‌های پر و بال، تفاوت‌های مشخصی را میان آنها آشکار می‌کند.

به گزارش راز بقا، مرغ حق جنوبی در بسیاری از مناطق کشور حضور دارد و نقش مهمی در تعادل اکولوژیک طبیعت خشک ایران ایفا می‌کند.

ویژگی‌های ظاهری و تشخیصی 

مرغ حق جنوبی جثه‌ای کوچک دارد و طول بدن آن ۲۰ تا ۲۱ سانتی‌متر است. این اندازه، همراه با گستردگی بال‌ها بین ۵۴ تا ۶۴ سانتی‌متر، آن را به یکی از کوچک‌ترین جغدان ایران تبدیل می‌کند. رنگ‌بندی این پرنده در نگاه کلی خاکستری قهوه‌ای است و همین ترکیب کمک می‌کند تا در میان تنه‌ها و شاخه‌های درختان، استتار بسیار مؤثری داشته باشد.

از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که به شناسایی این گونه کمک می‌کند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: 

پروبال خاکستری‌تر نسبت به مرغ حق معمولی 

رگه‌رگه‌های تیره و عمودی، اما ظریف‌تر در سینه و پشت 

نبود لکه‌های سفید در تارک سر و پس گردن

دیسک صورت روشن‌تر و خاکی‌رنگ 

گوش‌پر‌های پهن و ضخیم 

خطوط شانه‌ای زرد مایل به نخودی روی بال‌ها

نر و ماده از نظر ظاهری کاملاً مشابه‌اند و تغییرات فصلی نیز در آنها دیده نمی‌شود. در پرندگان بالغ، پشت بدن رگه‌رگه‌های ظریف تیره دارد و زیرتنه روشن‌تر و کم‌طرح‌تر است. اما در پرندگان نابالغ، گوش‌پر‌ها کوتاه‌تر و نامشخص بوده و زیرتنه با نوار‌های عرضی روشن مشخص می‌شود. این تفاوت‌ها تشخیص سن پرنده را برای متخصصان آسان‌تر می‌کند.

زیستگاه 

مرغ حق جنوبی، بر خلاف بسیاری از جغدان جنگلی، به نواحی خشک و نیمه‌خشک علاقه دارد. زیستگاه‌های معمول این گونه شامل: 

درختزار‌های حاشیه رودخانه‌ها 

باغ‌ها و کشتزار‌های وسیع 

بوته‌زار‌ها و استپ‌ها 

کوهپایه‌های کم‌ارتفاع 

مناطق مسکونی، باغ‌شهر‌ها و پارک‌های شهری 

یکی از نکات جالب درباره این گونه، توانایی آن در سازگاری با شرایط مختلف و زندگی نزدیک به سکونتگاه‌های انسانی است. با وجود این، از نواحی کوهستانی بلند پرهیز می‌کند و در ارتفاعات بالا به ندرت مشاهده می‌شود.

رفتار و عادات زیستی 

این جغد کوچک، مانند بسیاری از خویشاوندان خود، صددرصد شب‌فعال است. طی روز درون حفره‌ها، شکاف‌ها یا میان انبوه شاخ‌وبرگ‌ها به‌صورت قائم می‌نشیند و غالباً با چشمانی نیمه‌باز استراحت می‌کند؛ حالتی که باعث می‌شود تشخیص حضور او بسیار دشوار شود.

پرواز مرغ حق جنوبی سریع و چابک است و تا حدی به پرواز خفاش‌ها شباهت دارد. این ویژگی به او کمک می‌کند تا حشرات را در حین پرواز شکار کند. رژیم غذایی او عمدتاً شامل: 

انواع حشرات بزرگ 

پستانداران کوچک مانند موش‌ها 

مارمولک‌ها 

پرندگان کوچک 

بدین ترتیب مرغ حق جنوبی در کنترل جمعیت آفات و جانوران کوچک نقش مهمی ایفا می‌کند و حضورش برای اکوسیستم بسیار ارزشمند است.

زادآوری 

فصل تولیدمثل این گونه در ایران از اواسط فروردین آغاز می‌شود. مرغ حق جنوبی تک‌همسر است و لانه خود را معمولاً در حفره‌های طبیعی تنه درختان می‌سازد؛ بدون آنکه پوششی روی کف لانه ایجاد کند. این پرنده از آشیانه‌های قدیمی «زاغی» نیز بهره می‌گیرد.

تعداد تخم‌ها معمولاً ۴ تا ۶ عدد و به رنگ سفید هستند.

فرایند تفریخ ۲۶ تا ۲۸ روز طول می‌کشد و جوجه‌ها با بدنی پوشیده از کرک، کاملاً ناتوان و نیازمند مراقبت والدین از تخم خارج می‌شوند. والدین به مدت ۲۸ تا ۳۰ روز به تغذیه و نگهداری جوجه‌ها می‌پردازند تا زمانی که توان پرواز و استقلال اولیه را کسب کنند.

پراکنش و فراوانی در ایران 

مرغ حق جنوبی در ایران زیردرگونه‌های متفاوتی دارد که هریک در بخش‌هایی از کشور حضور دارند:

زیرگونه O. b. exiguus

 جثه کوچک‌تر و رنگ خاکستری‌تر دارد. در دامنه‌های جنوبی زاگرس، به‌ویژه استان‌های فارس و کرمان، زادآوری می‌کند. 

زیرگونه O. b. semenowi

 درشت‌تر و به رنگ نخودی شنی است. در سیستان و بلوچستان جوجه‌آوری دارد و در خراسان به صورت تابستان‌گذران ثبت شده است. 

حضور O. b. brucei

 احتمالاً زیرگونه بزرگ‌جثه‌تری است که به رنگ مایل به خاکستری دیده می‌شود و به صورت زمستان‌گذران یا مهاجر در استان‌های خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان مشاهده شده است.

با وجود این اطلاعات، متخصصان همچنان معتقدند که رده‌بندی و پراکنش دقیق این گونه در کشور نیازمند بررسی‌های بیشتری است.

وضعیت حفاظت 

مرغ حق جنوبی در فهرست پرندگان حمایت‌شده ایران قرار دارد. کاهش زیستگاه‌های طبیعی، خشکیدگی باغ‌ها و تغییرات اقلیمی می‌تواند تهدیدی برای آینده این گونه باشد. از سوی دیگر، نقش مهم آن در کنترل آفات و برقراری تعادل زیستی اهمیت حفاظت از آن را دوچندان می‌کند.

مرغ حق جنوبی از جمله پرندگان ارزشمند و کم‌نظیر ایران است که با ظاهر لطیف، رفتار‌های جالب و نقش مهم اکولوژیک خود، بخشی مهم از تنوع زیستی کشور را تشکیل می‌دهد. آگاهی و توجه بیشتر به زیستگاه‌های خشک و نیمه‌خشک، می‌تواند به حفظ این جغد کوچک، اما تأثیرگذار کمک کند. مشاهده این گونه در طبیعت، تجربه‌ای ارزشمند و نشان‌دهنده کیفیت زیست‌بوم‌های ایران است؛ زیست‌بوم‌هایی که حفظ آنها نیازمند مشارکت جمعی و توجه بیشتر به گونه‌های حساس و حمایت‌شده‌ای مانند مرغ حق جنوبی است.