یکی از عجیب‌ترین کشفیات علوم اعصاب؛ موش‌ها با انجام کار اشتباه پشیمان می‌شوند!

راز بقا: پشیمانی معمولاً احساسی کاملاً انسانی به نظر می‌رسد. بسیاری از ما تصور می‌کنیم تنها انسان‌ها می‌توانند پس از یک تصمیم اشتباه به گذشته فکر کنند و آرزو کنند که‌ای کاش انتخاب دیگری انجام داده بودند. اما طی دو دهه اخیر، پژوهش‌های علوم اعصاب و رفتارشناسی حیوانات تصویری متفاوت ارائه کرده‌اند.

به گزارش راز بقا، نتایج برخی آزمایش‌ها نشان می‌دهد که موش‌ها نیز پس از اتخاذ تصمیم‌های نامناسب، رفتار‌هایی از خود بروز می‌دهند که شباهت زیادی به «پشیمانی» دارد؛ پدیده‌ای که می‌تواند درک ما از هوش و احساسات حیوانات را دگرگون کند.

پشیمانی دقیقاً چیست؟

در زبان روزمره، پشیمانی احساسی است که پس از یک انتخاب ناموفق تجربه می‌کنیم. اما از دیدگاه علمی، پشیمانی چیزی فراتر از ناراحتی یا ناامیدی است.

فرض کنید دو گزینه پیش روی شما قرار دارد. شما یکی را انتخاب می‌کنید، اما بعد متوجه می‌شوید گزینه دیگر نتیجه بهتری داشت. در این شرایط مغز نه تنها از نتیجه بد ناراحت می‌شود، بلکه انتخاب انجام‌شده را با انتخابی که می‌توانست انجام دهد مقایسه می‌کند. این مقایسه ذهنی همان چیزی است که دانشمندان آن را «پشیمانی» می‌نامند.

برای سال‌ها تصور می‌شد چنین توانایی پیچیده‌ای تنها در انسان‌ها وجود دارد، زیرا نیازمند نوعی تفکر درباره گذشته و ارزیابی گزینه‌های از دست‌رفته است.

آزمایشی که همه چیز را تغییر داد

در یکی از مشهورترین پژوهش‌های دانشگاه مینه‌سوتا و مؤسسات علوم اعصاب آمریکا، موش‌ها در مسیری دایره‌ای شکل حرکت می‌کردند و در هر ایستگاه می‌توانستند برای دریافت غذا منتظر بمانند یا از آن عبور کنند.

گاهی موش تصمیم می‌گرفت از یک فرصت غذایی بگذرد، اما کمی جلوتر با گزینه‌ای بسیار نامطلوب‌تر مواجه می‌شد. در این لحظه اتفاق جالبی رخ می‌داد؛ حیوان بار‌ها به عقب نگاه می‌کرد، مکث می‌کرد و رفتار‌هایی نشان می‌داد که گویی در حال بازنگری تصمیم قبلی خود است.

اسکن فعالیت مغزی نیز نشان داد برخی نواحی مغز موش‌ها، به‌ویژه بخش‌هایی از قشر پیش‌پیشانی و مدار‌های مرتبط با تصمیم‌گیری، الگو‌هایی مشابه آنچه در انسان هنگام تجربه پشیمانی مشاهده می‌شود، از خود نشان می‌دهند.

تفاوت پشیمانی با ناامیدی

یکی از مهم‌ترین نکات این تحقیقات، تمایز میان «ناامیدی» و «پشیمانی» است.

اگر حیوان صرفاً به دلیل دریافت نکردن غذا ناراحت شود، این ناامیدی محسوب می‌شود. اما اگر متوجه شود که انتخاب دیگری می‌توانست نتیجه بهتری داشته باشد، آنگاه موضوع پیچیده‌تر می‌شود.

پژوهشگران معتقدند موش‌ها در برخی شرایط دقیقاً چنین مقایسه‌ای را انجام می‌دهند. آنها نه فقط از نتیجه بد ناراضی هستند، بلکه به نوعی از انتخاب اشتباه خود نیز «آگاه» می‌شوند. این موضوع نشان می‌دهد که فرآیند‌های تصمیم‌گیری در مغز جانوران بسیار پیشرفته‌تر از آن چیزی است که زمانی تصور می‌شد.

مغز موش چه چیزی را به یاد می‌آورد؟

مطالعات جدید نشان داده‌اند که هیپوکامپ، بخشی از مغز که در حافظه نقش مهمی دارد، هنگام چنین تصمیم‌هایی فعال می‌شود. به نظر می‌رسد موش‌ها می‌توانند مسیر‌های جایگزین را در ذهن خود بازسازی کنند و به نوعی سناریو‌های «چه می‌شد اگر...» را مرور نمایند.

این توانایی شباهت زیادی به عملکرد مغز انسان هنگام فکر کردن به اشتباهات گذشته دارد. دانشمندان این فرایند را «بازپخش ذهنی» می‌نامند؛ حالتی که مغز رویداد‌های قبلی را دوباره مرور می‌کند تا از آنها درس بگیرد.

چرا پشیمانی از نظر تکاملی مهم است؟

اگر موش‌ها واقعاً شکلی ابتدایی از پشیمانی را تجربه می‌کنند، این ویژگی می‌تواند مزیت مهمی برای بقا باشد.

در طبیعت، هر تصمیم اشتباه ممکن است به از دست رفتن غذا، قلمرو یا حتی جان حیوان منجر شود. موجودی که بتواند اشتباهات خود را تحلیل کند و در آینده انتخاب‌های بهتری انجام دهد، شانس بیشتری برای زنده ماندن خواهد داشت.

به همین دلیل برخی دانشمندان معتقدند پشیمانی صرفاً یک احساس نیست، بلکه ابزاری تکاملی برای بهبود تصمیم‌گیری است؛ ابزاری که شاید ریشه‌های آن میلیون‌ها سال پیش و بسیار قبل از ظهور انسان شکل گرفته باشد.

آیا موش‌ها احساسات انسانی دارند؟

دانشمندان در پاسخ به این سؤال محتاط هستند. آنها تأکید می‌کنند که نمی‌توان با قطعیت گفت موش‌ها دقیقاً همان احساسی را تجربه می‌کنند که انسان آن را پشیمانی می‌نامد.

با این حال شواهد رفتاری و عصبی نشان می‌دهد که مغز این جوندگان قادر است انتخاب‌های گذشته را ارزیابی کند، نتایج مختلف را با هم مقایسه کند و بر اساس تجربه‌های قبلی تصمیم‌های آینده را تغییر دهد.

این یافته‌ها مرز میان توانایی‌های شناختی انسان و سایر حیوانات را کم‌رنگ‌تر کرده‌اند و نشان می‌دهند که بسیاری از فرآیند‌های ذهنی پیچیده، ریشه‌هایی عمیق در تاریخ تکامل دارند.

پژوهش‌های جدید درباره موش‌ها نشان می‌دهد آنچه ما «پشیمانی» می‌نامیم شاید منحصر به انسان نباشد. اگرچه هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت موش‌ها احساسی مشابه انسان را تجربه می‌کنند، اما شواهد علمی نشان می‌دهد آنها قادرند تصمیم‌های گذشته را بازبینی کنند و از اشتباهات خود درس بگیرند. این کشف نه‌تنها شناخت ما از حیوانات را تغییر می‌دهد، بلکه سرنخ‌های ارزشمندی درباره منشأ تکاملی احساسات و فرآیند‌های پیچیده ذهنی در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد.