شکارچی باستانی دوباره زنده شد؛ گرگ‌ ایتالیایی چگونه از انقراض برگشت؟

راز بقا - محمد عبادی‌فر: بحث گرگ‌ها صرفا به چندگونه گرگ معروف مثل گرگ آفریقایی یا گرگ قطبی یا گرگ عربی و گرگ اوراسیایی و ... ختم نمی‌شود بلکه زیرگونه‌هایی از گرگ‌ها وجود دارد که کمتر کسی نام آنها را شنیده یا احتمالا بسیار کم شنیده شده است. یکی از انواع گرگ‌های کمتر مورد توجه قرار گرفته گرگ ایتالیایی یا گرگ آپِنین (Italian wolf) است.

به گزارش راز بقا، گرگ ایتالیایی گونه‌ای منحصر‌به‌فرد و خاص از گرگ خاکستری است که بومی ایتالیاست و البته یکی از نمادین‌ترین شکارچیان اروپا محسوب می‌شد و پیوندی عمیق با تاریخ، اسطوره‌ها و فرهنگ ایتالیا دارد. برخی از دانشمندان این گرگ را به دلیل ویژگی‌های ژنتیکی و ظاهری خاص، یک دودمان متمایز می‌دانند.

امروزه گرگ ایتالیایی به عنوان یکی از موفق‌ترین نمونه‌های احیای حیات وحش در اروپا شناخته می‌شود؛ زیرا در قرن بیستم تا آستانه نابودی کامل پیش رفت، اما دوباره توانست جمعیت خود را بازیابد.

ویژگی‌های بدنی و ظاهری گرگ ایتالیایی

گرگ ایتالیایی یا به تعبیری گرگ آپنین نسبت به بسیاری از گرگ‌های شمال اروپا کوچک‌تر و سبک‌تر است. وزن نر‌های بالغ معمولاً بین ۲۴ تا ۴۰ کیلوگرم است و ماده‌ها کمی کوچک‌تر هستند. طول بدن آنها بر اساس اطلاعات منتشر شده دروبسایت Animal Corner بین ۱۰۰ تا ۱۴۰ سانتی‌متر و ارتفاع از ناحیه شانه حدود ۵۰ تا ۷۰ سانتی‌متر است.

پوشش بدن این زیرگونه گرگ باستانی ترکیبی از خاکستری، قهوه‌ای و طیف‌های مایل به قرمز است. در فصل تابستان، خز این گرگ‌ها اغلب رنگی متمایل به قرمز پیدا می‌کند، در حالی که در زمستان تیره‌تر و ضخیم‌تر می‌شود. گونه‌ها و ناحیه شکم رنگ روشن‌تری دارند و برخی از آنها دارای خطوط سیاه روی پا‌ها و دم هستند. گاهی نیز نمونه‌هایی با رنگ کاملاً سیاه در بخش‌هایی از ایتالیا مشاهده شده‌اند.

برخلاف سگ‌های اهلی، گرگ‌های ایتالیایی پا‌های بلند، سینه‌ای باریک و پوزه‌ای کشیده دارند که به آنها کمک می‌کند مسافت‌های طولانی را در مناطق کوهستانی طی کنند.

پراکندگی و تعداد گرگ آپنین در کوهستان

در گذشته، گرگ ایتالیایی تقریباً در سراسر شبه‌جزیره ایتالیا زندگی می‌کرد، اما قرن‌ها شکار و تعقیب توسط انسان باعث شد محدوده پراکندگی آن به شدت کاهش یابد و تنها در نقاط محدودی به حیات خود ادامه دهد و البته حتی این محدودیت تا آستانه انقراض و نابدی این حیوان نیز پیش رفت، اما به مرور زمان در فرآیند احیا قرار گرفت.

امروزه این گرگ‌ها بیشتر در مناطق رشته‌کوه‌های آپِنین، بخش‌های غربی رشته‌کوه آلپ، جنگل‌های مرکز و جنوب ایتالیا، بخش‌هایی از جنوب شرقی فرانسه و برخی مناطق سوئیس زندگی می‌کنند.

گرگ‌ها معمولاً مناطق کوهستانی و جنگلی دورافتاده را ترجیح می‌دهند، اما توانایی سازگاری بالایی دارند و در نزدیکی مناطق کشاورزی نیز می‌توانند زندگی کنند، به شرط آنکه طعمه کافی در دسترس باشد.

برآورد‌های جدید منتشر شده نشان می‌دهد که در حاضر حدود ۳۳۰۰ گرگ در ایتالیا زندگی می‌کنند؛ رقمی که در مقایسه با چند ده فرد باقی‌مانده در دهه ۱۹۷۰، یک موفقیت چشمگیر محسوب می‌شود.

رژیم غذایی گرگ ایتالیایی و نحوه شکار طعمه

گرگ ایتالیایی یک گوشت‌خوار فرصت‌طلب است و عمده غذای آن را پستانداران سُم‌دار وحشی تشکیل می‌دهند که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به گراز وحشی، شوکای اروپایی، گوزن قرمز و گوزن زرد.

در شرایطی که طعمه‌های طبیعی کاهش پیدا کنند، این گرگ‌ها مانند سایر گونه‌های گرگ ممکن است به دام‌های اهلی مانند گوسفند و بز حمله کنند؛ موضوعی که گاهی موجب تنش میان دامداران و حافظان محیط زیست می‌شود.

روش شکار این گونه گرگ مشابه سایر گونه‌هاست به این ترتیب که مثلا در گروه‌هایی متشکل از دو تا هفت عضو شکار می‌کنند و از طریق زوزه کشیدن، علامت‌گذاری با بو، زبان بدن و صدا‌های مختلف با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند.

بر اساس اطلاعات وبسایت Wild Life Adventures زوزه آنها در شرایط مناسب می‌تواند تا ۱۰ کیلومتر دورتر شنیده شود.

فرآیند تولید مثل گرگ ایتالیایی

گرگ‌های ایتالیایی حیواناتی بسیار اجتماعی هستند و در قالب گروه‌های خانوادگی زندگی می‌کنند که توسط یک جفت مولد هدایت می‌شوند.

فصل جفت‌گیری آنها معمولاً بازه زمانی سه ماهه ژانویه تا مارس است. پس از یک دوره بارداری حدود ۶۰ تا ۶۳ روزه، ماده‌ها بین ۴ تا ۷ توله به دنیا می‌آورند. لانه‌ها معمولاً در میان صخره‌ها، غار‌ها یا پوشش گیاهی متراکم ساخته می‌شوند. هر دو والدین در مراقبت از توله‌ها مشارکت می‌کنند و حتی خواهر و برادر‌های بزرگ‌تر نیز در تغذیه و محافظت از آنها نقش دارند.

توله‌ها معمولاً یک تا دو سال در کنار خانواده باقی می‌مانند و سپس برای تشکیل قلمرو و خانواده جدید، گروه را ترک می‌کنند.

از آستانه انقراض تا بازگشت دوباره

اوایل دهه ۱۹۷۰، جمعیت گرگ ایتالیایی به حدود ۷۰ تا ۱۰۰ فرد کاهش یافت. عوامل متعددی در این کاهش شدید نقش داشتند که عبارت بودند از: شکار گسترده، برنامه‌های دولتی تعیین جایزه برای کشتن گرگ‌ها، مسموم‌سازی عمدی، تخریب زیستگاه و کاهش جمعیت طعمه‌های طبیعی. این موارد تقریبا در انقراض بسیاری از حیوانات حیات وحش نقش داشتند و گرگ ایتالیایی نیز مستثنی نیست. در آن زمان، این گونه تنها در بخش‌های پراکنده‌ای از رشته‌کوه‌های آپنین مرکزی و جنوبی باقی مانده بود.

در دهه ۱۹۷۰، ایتالیا قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای حفاظت از گرگ‌ها وضع کرد. شکار آنها ممنوع شد و برنامه‌های حفاظتی برای بازسازی جمعیت طعمه‌های طبیعی آغاز شد.

در دهه‌های بعد، گرگ‌ها بدون نیاز به برنامه‌های رهاسازی مصنوعی، به‌صورت طبیعی قلمرو خود را گسترش دادند و امروزه به عنوان یکی از موفق‌ترین نمونه‌های احیای حیات وحش در اروپا شناخته می‌شوند.

تهدید‌های امروزی گرگ ایتالیایی

با وجود افزایش جمعیت، گرگ‌های ایتالیایی همچنان با تهدید‌های مهمی روبه‌رو هستند. بر اساس گزارشی که گاردین در ماه آوریل نوشت مهم‌ترین این تهدید‌ها عبارت‌اند از: شکار غیرقانونی و مسموم‌سازی، تصادف با خودرو‌ها، تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها، جفت‌گیری با سگ‌های ولگرد و ایجاد دورگه‌های ژنتیکی و درگیری با دامداران.

در سال‌های اخیر، چندین مورد مرگ ناشی از مسمومیت در پارک‌های ملی ایتالیا ثبت شده که نگرانی کارشناسان محیط زیست را افزایش داده است.

اهمیت نمادین گرگ ایتالیایی برای مردم ایتالیا

کمتر حیوانی به اندازه گرگ در هویت فرهنگی ایتالیا اهمیت دار د واین موضوع نیز به زمان امپراتوری رم بر می‌گردد. طبق اسطوره‌های روم باستان، دو برادر دوقلو به نام‌های رومولوس و رِموس، بنیان‌گذاران شهر رم، توسط یک گرگ ماده پرورش یافته‌اند. تصویر این گرگ ماده هنوز هم یکی از شناخته‌شده‌ترین نماد‌های ایتالیاست. به همین دلیل، بسیاری از مردم گرگ ایتالیایی را در کنار گنجشک ایتالیایی به عنوان حیوان نمادین و غیررسمی کشور ایتالیا می‌شناسند.