جغد جنگلی؛ بی‌صداترین پرنده دنیا که در شمال و کرمانشاه زندگی می‌کند و جوجه‌هایش پیش از خروج از تخم باهم حرف می‌زنند

راز بقا – محمد عبادی‌فر: جغد جنگلی (tawny owl) شاید در نگاه اول یک جغد معمولی جنگل‌های اروپا به نظر برسد، اما در واقع یکی از عجیب‌ترین پرندگان این قاره است.

به گزارش راز بقا، این پرنده که در بخش‌های وسیعی از اروپا، شمال آفریقا و غرب آسیا از جمله در ایران زندگی می‌کند، مجموعه‌ای از توانایی‌های غیرمعمول را در طول تکامل به دست آورده که به آن کمک می‌کند بر تاریکی شب مسلط شود.

جغد جنگلی جغدی با جثه متوسط و سر گرد و بال‌های پهن و گرد است. نر و ماده هم‌شکل و فاقد تغییرات فصلی هستند. پرنده بالغ دیسک صورت کامل به رنگ قهوه‌ای مایل به خاکستری و چشمانی سیاه دارد. فاقد گوش‌پر است و به جای آن نوار‌های سفید رنگی در تارک سر دیده می‌شود.

روتنه قهوه‌ای خرمایی تا قهوه‌ای خاکستری همراه با رگه‌رگه طولی سیاه است و خط شانه‌ای متشکل از لکه‌های سفید روی بال‌ها است. در پرواز نوار‌های قهوه‌ای تیره روی شاه‌پر‌های پرواز و پر‌های دم به خوبی نمایان است. زیرتنه نخودی روشن است و رگه‌رگه طولی سیاه متراکمی در سینه و به تعداد کمتر در شکم و پهلو‌ها دیده می‌شود. پرنده نابالغ با بدن پوشیده از کرک و رگه‌رگه عرضی ناواضح در زیرتنه مشخص می‌شود.

این جغد در ایران و اروپا زندگی می‌کند. زیرگونه S.a.willkonskii به رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز تا قهوه‌ای تیره با رگه‌رگه پهن به رنگ سیاه مقیم نواحی جنوبی دریای خزر از استان گیلان تا شمال غربی خراسان است. زیرگونه S.a. sanctinicolai نیز با روتنه خاکستری کم‌رنگ و زیرتنه سفید با رگه‌رگه ظریف به رنگ سیاه به تعداد کمتر مقیم جنگل‌های بلوط غرب از استان کرمانشاه (و احتمالاً جنوب غربی آذربایجان) تا استان فارس است.

از چرخاندن سر تا نزدیک به یک دور کامل گرفته تا برقراری ارتباط با جوجه‌های متولدنشده، جغد جنگلی بسیار شگفت‌انگیزتر از ظاهر آرام و بی‌سروصدایش است.

ویژگی‌های خاص جغد جنگلی

جغد جنگلی چندین ویژگی خاص دارد که بسیاری از مردم حتی نمی‌دانند. در پایین به برخی ویژگی‌های خاص این جغد اشاره می‌کنیم.

می‌تواند در تاریکی مطلق شکار کند؛ بدون اینکه کاملاً به چشم‌هایش وابسته باشد

برخلاف انسان‌ها، جغد جنگلی برای پیدا کردن شکار فقط به بینایی متکی نیست. قدرت شنوایی آن به قدری دقیق است که می‌تواند موش‌هایی را که زیر لایه‌ای از برگ‌ها، برف یا پوشش گیاهی پنهان شده‌اند، پیدا کند.

دیسک صورت این پرنده، یعنی حلقه‌ای از پر‌ها که اطراف صورت را فرا گرفته، مانند یک بشقاب ماهواره‌ای عمل می‌کند و صدا‌ها را به سمت گوش‌های فوق‌العاده حساس آن هدایت می‌کند.

دانشمندان دریافته‌اند که جغد جنگلی می‌تواند کوچک‌ترین حرکات را با دقتی خیره‌کننده تشخیص دهد. به همین دلیل، حتی در شب‌های کاملاً ابری و بدون نور ماه نیز قادر است با موفقیت شکار کند.

سرش می‌تواند تا ۲۷۰ درجه بچرخد

یکی از معروف‌ترین توانایی‌های جغد‌ها در جغد جنگلی نیز دیده می‌شود. اگرچه نمی‌تواند سر خود را ۳۶۰ درجه بچرخاند، اما قادر است آن را تا حدود ۲۷۰ درجه بچرخاند.

اگر انسان چنین کاری انجام دهد، جریان خون به مغز قطع می‌شود. اما جغد قهوه‌ای دارای رگ‌های خونی ویژه و فضا‌های اضافی در اطراف شریان‌هاست که از این اتفاق جلوگیری می‌کنند.

این ویژگی به او اجازه می‌دهد تقریباً بدون حرکت دادن بدن، اطراف خود را زیر نظر بگیرد و بدون هشدار دادن به شکار، محیط را اسکن کند.

یکی از بی‌صداترین پرواز‌های جهان را دارد

جغد جنگلی یکی از ساکت‌ترین شکارچیان طبیعت است.

لبه‌های دندانه‌دار پر‌های بال باعث می‌شوند جریان هوا شکسته شود و صدای ناشی از پرواز به شدت کاهش یابد. همچنین سطح مخملی پرها، صدا‌های اضافی را جذب می‌کند.

به همین دلیل، یک موش معمولاً تا آخرین لحظه متوجه حضور شکارچی نمی‌شود.

جالب است بدانید که مهندسان از این ویژگی الهام گرفته‌اند و در طراحی هواپیما‌ها و توربین‌های بادی کم‌صداتر از آن استفاده می‌کنند.

جوجه‌ها پیش از تولد با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند

شاید عجیب‌ترین ویژگی این پرنده همین باشد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که جوجه‌ها پیش از خروج از تخم، می‌توانند صدا‌های خواهر و برادر‌های خود را بشنوند و با آنها ارتباط برقرار کنند.

دانشمندان معتقدند این ارتباط اولیه ممکن است به هماهنگ شدن رشد جوجه‌ها و کاهش رقابت میان آنها پس از تولد کمک کند.

به عبارت دیگر، جوجه‌های جغد جنگلی پیش از آنکه چشم به جهان باز کنند، گفت‌و‌گو با یکدیگر را آغاز کرده‌اند.

صدای معروف «هوهو» در واقع یک دوئت عاشقانه است

بسیاری از مردم تصور می‌کنند صدای مرموز شب‌های جنگل متعلق به یک جغد تنهاست، اما اغلب این صدا‌ها حاصل گفت‌وگوی دو جغد است.

معمولاً جغد نر با صدایی بم قلمرو خود را اعلام می‌کند و جغد ماده با صدا‌های کوتاه‌تر به او پاسخ می‌دهد. این تبادل صوتی باعث تقویت پیوند میان جفت‌ها و همچنین حفاظت از قلمرو در برابر رقبای دیگر می‌شود.

در برخی فرهنگ‌های اروپایی نیز شنیدن صدای جغد جنگلی در نزدیکی خانه، نشانه‌ای از مرگ یا بدشانسی تلقی می‌شد و همین موضوع باعث شکل‌گیری افسانه‌های فراوانی درباره آن شده است.

حافظه‌ای فوق‌العاده دارد و ممکن است تا پایان عمر در یک قلمرو بماند

جغد‌های جنگلی به‌شدت قلمروطلب هستند.

یک جفت ممکن است سال‌های طولانی، و گاهی تمام عمر خود را در یک منطقه جنگلی سپری کنند. آنها موقعیت درخت‌ها، شاخه‌ها و مسیر‌های شکار را با دقت به خاطر می‌سپارند. همین حافظه قوی به آنها کمک می‌کند حتی در تاریکی مطلق نیز بدون مشکل حرکت کنند. آنها همچنین از قلمرو خود به‌شدت دفاع می‌کنند و حتی ممکن است به انسان‌ها حمله کنند.

کارشناسان حیات وحش گاهی به پژوهشگران توصیه می‌کنند در فصل زادآوری از کلاه ایمنی استفاده کنند، زیرا جغد‌های قهوه‌ای سابقه حمله از پشت سر را دارند.

رنگ بدن آنها بسته به محل زندگی تغییر می‌کند

همه جغد‌های جنگلی شبیه هم نیستند چرا که برخی به رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز هستند و برخی دیگر خاکستری‌اند. این تفاوت کاملاً تصادفی نیست.

دانشمندان دریافته‌اند که شرایط آب‌وهوایی در این موضوع نقش مهمی دارد. جغد‌های خاکستری در مناطق سرد و برفی استتار بهتری دارند، در حالی که جغد‌های قهوه‌ای در مناطق معتدل بیشتر دیده می‌شوند.

حتی تغییرات اقلیمی نیز ممکن است این الگو‌ها را دگرگون کند. با گرم‌تر شدن زمستان‌ها در برخی مناطق، نسبت جمعیت جغد‌های خاکستری و قهوه‌ای در حال تغییر است. به همین دلیل، این پرنده به یکی از گونه‌های مهم برای مطالعه تأثیرات تغییرات اقلیمی تبدیل شده است.

روح سرگردان جنگل

با وجود آنکه جغد جنگلی یکی از شناخته‌شده‌ترین جغد‌های اروپا و همچنین غرب آسیا محسوب می‌شود، مشاهده آن کار آسانی نیست. این پرنده روز‌ها در میان شاخه‌های درختان پنهان می‌شود و پس از غروب آفتاب فعالیت خود را آغاز می‌کند.

طول بدن آن معمولاً بین ۳۷ تا ۴۶ سانتی‌متر است و طول بال‌هایش به ۸۰ تا ۱۰۵ سانتی‌متر می‌رسد. رژیم غذایی آن شامل موش‌ها، موش‌های صحرایی، سوسک‌ها، کرم‌های خاکی، پرندگان کوچک و گاهی دوزیستان است.

ترکیب پرواز بی‌صدا، شنوایی خارق‌العاده، پیوند‌های مادام‌العمر و حتی توانایی برقراری ارتباط پیش از تولد، جغد قهوه‌ای را به یکی از اسرارآمیزترین پرندگان جهان تبدیل کرده است.