زنبور فاخته وستال؛ یکی از مرموزترین حشرات ایران که کار نمی‌کند و هرگز خانه خودش را نمی‌سازد!

راز بقا – محمد عبادی‌فر: زنبور فاخته وستال (Vestal Cuckoo Bumblebee) یکی از شگفت‌انگیزترین و مرموزترین حشرات جهان است که در بخش‌هایی از اروپا، غرب آسیا و همچنین ایران یافت می‌شود.

به گزارش راز بقا، برخلاف زنبور‌های معمولی، این گونه نه لانه‌ای برای خود می‌سازد، نه گرده گل جمع‌آوری می‌کند و نه کلونی مستقلی تشکیل می‌دهد. در عوض، بقای خود را از طریق راهبردی خارق‌العاده به نام انگل‌سانی اجتماعی تضمین می‌کند؛ ویژگی‌ای که آن را به یکی از غیرعادی‌ترین زنبور‌های جهان تبدیل کرده است.

اگرچه در نگاه اول ممکن است شبیه یک زنبور معمولی به نظر برسد، اما سبک زندگی زنبور فاخته وستال کاملاً متفاوت است.

زنبوری که هرگز خانه خودش را نمی‌سازد

شاید مهم‌ترین ویژگی این گونه آن باشد که هرگز برای خود لانه‌ای نمی‌سازد. در عوض، زنبور‌های ماده به دنبال کلونی‌های متعلق به گونه‌های دیگر زنبور‌های بامبل می‌گردند؛ به‌ویژه زنبور مخملی (buff-tailed bumblebee).

هنگامی که یک کلونی مناسب پیدا می‌شود، زنبور ماده به داخل آن نفوذ کرده و کنترل لانه را به دست می‌گیرد. او ممکن است ملکه اصلی را بکشد، زخمی کند یا با ایجاد رعب و وحشت، آن را وادار به تسلیم شدن کند و سپس تخم‌های خود را درون لانه قرار دهد.

کارگر‌های کلونی اشغال‌شده نیز بدون آنکه متوجه شوند، فرزندان این مهاجم را مانند فرزندان خود پرورش می‌دهند.

به همین دلیل دانشمندان به این حشرات زنبور‌های فاخته می‌گویند؛ نامی که از پرنده فاخته الهام گرفته شده است، زیرا این پرندگان نیز تخم‌های خود را در آشیانه سایر پرندگان می‌گذارند.

حضور در زیستگاه‌های متنوع ایران

در ایران، زنبور فاخته وستال در مناطق کوهستانی، چمنزارها، مراتع، زمین‌های کشاورزی و نواحی سرشار از گل‌های وحشی مشاهده شده است. این گونه بیشتر در مناطق معتدل و خنک زندگی می‌کند؛ به‌ویژه جا‌هایی که جمعیت زنبور‌های میزبان فراوان باشد.

شمال ایران، رشته‌کوه البرز و برخی نواحی رشته‌کوه زاگرس از زیستگاه‌های مناسب این گونه محسوب می‌شوند، زیرا این مناطق تنوع بالایی از گیاهان گلدار و جمعیت سالمی از زنبور‌های بامبل دارند.

با این حال، از آنجا که بقای این گونه کاملاً به زنبور‌های دیگر وابسته است، پراکندگی آن نیز ارتباط مستقیمی با حضور گونه‌های میزبان دارد.

ملکه‌ای که هیچ کارگری ندارد

برخلاف کلونی‌های معمولی زنبور‌های که از یک ملکه و صد‌ها زنبور کارگر تشکیل می‌شوند، زنبور فاخته وستال هرگز زنبور کارگر تولید نمی‌کند. جمعیت این گونه تنها شامل نر‌ها و ماده‌های تولیدمثل‌کننده است.

از آنجا که این زنبور از نیروی کار کلونی‌های دیگر استفاده می‌کند، نیازی به پرورش کارگران خودش ندارد. در واقع، فرایند تکامل تمام مسئولیت‌های مربوط به نگهداری از نسل بعدی را به گونه‌های دیگر واگذار کرده است.

این راهبرد به زنبور فاخته وستال اجازه می‌دهد انرژی بسیار زیادی را ذخیره کند.

بدنی که برای حمله ساخته شده، نه برای کار

بدن این زنبور برای نبرد و تصرف طراحی شده است، نه برای جمع‌آوری غذا.

زنبور‌های ماده این گونه نسبت به بسیاری از زنبور‌های معمولی، اسکلت خارجی ضخیم‌تر و بدنی قوی‌تر دارند. همچنین مو‌های مخصوص جمع‌آوری گرده در آنها کمتر توسعه یافته است، زیرا نیازی به ذخیره کردن گرده برای تغذیه نوزادان خود ندارند.

این بدن نیرومند به آنها کمک می‌کند تا هنگام حمله به کلونی‌های میزبان، در درگیری‌ها دوام بیاورند.

به نوعی می‌توان آنها را مهاجمانی حرفه‌ای دانست، نه گرده‌افشان‌های سنتی.

با وجود سبک زندگی انگلی، همچنان گرده‌افشان هستند

با وجود آنکه این زنبور‌ها انگل محسوب می‌شوند، همچنان نقش مهمی در اکوسیستم ایفا می‌کنند.

زنبور‌های بالغ برای تغذیه از شهد گل‌ها استفاده می‌کنند و در همین فرایند، به گرده‌افشانی بسیاری از گیاهان کمک می‌کنند. آنها اغلب روی گل‌های وحشی، شبدرها، خار‌ها و گیاهان گلدار دیگر دیده می‌شوند.

وجود آنها همچنین نشانه‌ای از سلامت اکوسیستم است. از آنجا که بقای این گونه به جمعیت فراوان زنبور‌های میزبان وابسته است، حضور آن معمولاً نشان می‌دهد که جامعه زنبور‌های بامبل در آن منطقه وضعیت مناسبی دارد.

تهدید‌هایی که آینده آن را به خطر انداخته‌اند

مانند بسیاری از حشرات گرده‌افشان دیگر، زنبور فاخته وستال نیز با تهدید‌های متعددی روبه‌رو است.

تخریب زیستگاه‌ها، استفاده گسترده از آفت‌کش‌ها، تغییرات اقلیمی و کاهش جمعیت زنبور‌های بومی، همگی بقای این گونه را تهدید می‌کنند.

از آنجا که این زنبور کاملاً به گونه‌های میزبان وابسته است، حتی از زنبور‌های معمولی نیز آسیب‌پذیرتر است. اگر جمعیت زنبور‌های میزبان کاهش پیدا کند، زنبور‌های فاخته نیز به‌سرعت ناپدید خواهند شد.

به همین دلیل، دانشمندان این گونه را یکی از شاخص‌های ارزشمند سلامت اکوسیستم می‌دانند.

یکی از عجیب‌ترین حشرات ایران

زنبور فاخته وستال نشان می‌دهد که بقا در طبیعت می‌تواند به شکل‌های بسیار متفاوت و شگفت‌انگیزی اتفاق بیفتد. این حشره به جای ساختن جامعه خودش، راهبرد کاملاً متفاوتی را انتخاب کرده است؛ تصاحب جامعه دیگران.

شاید این زنبور کوچک در ظاهر کاملاً معمولی به نظر برسد، اما در پسِ بدن پشمالوی آن، یکی از پیچیده‌ترین نمونه‌های فریبکاری در قلمرو جانوران پنهان شده است.