پس از ۲۰ سال؛ قورباغه‌های طلایی پاناما دوباره باران را روی پوست خود احساس کردند

راز بقا: قورباغهٔ طلایی پاناما، که یکی از نماد‌های ملی این کشور است، بیش از دو دهه است که در طبیعت دیده نشده است. دلیل اصلی نابودی آن در زیستگاه طبیعی، شیوع یک بیماری قارچی کشنده به نام کیتریدیومایکوزیس بود که جمعیت این گونه را تقریباً به طور کامل از بین برد. 

اکنون پژوهشگران و مراکز حفاظت از حیات‌وحش در پاناما، تعدادی از این قورباغه‌ها را که در اسارت پرورش یافته‌اند، به محوطه‌ای محافظت‌شده در فضای باز منتقل کرده‌اند. این محوطه از شکارچیان و عوامل خطر محافظت می‌شود، اما در معرض نور خورشید، رطوبت و باران طبیعی جنگل قرار دارد.

به همین دلیل، این قورباغه‌ها برای نخستین بار در حدود ۲۰ سال گذشته توانستند باران طبیعی و شرایط واقعی زیستگاه خود را تجربه کنند. این مرحله بخشی از برنامه‌ای بزرگ‌تر برای آماده‌سازی آنها جهت بازگشت احتمالی به طبیعت است. 

این پروژه گامی مهم در حفاظت از این گونهٔ در معرض انقراض به شمار می‌رود و دانشمندان امیدوارند در صورت موفقیت، بتوانند در آینده قورباغه‌های طلایی پاناما را دوباره در زیستگاه طبیعی‌شان رهاسازی کنند.

قورباغه طلایی پاناما؛ نماد ملی یک کشور

قورباغه طلایی پاناما (نام علمی: Atelopus zeteki) یکی از مشهورترین دوزیستان جهان و نماد ملی کشور پاناما است؛ گونه‌ای کوچک با رنگ زرد درخشان که زمانی در جنگل‌های مرطوب این کشور فراوان بود، اما امروز در فهرست گونه‌های «به‌شدت در معرض انقراض» قرار دارد. این قورباغه بیش از دو دهه است که در طبیعت دیده نشده و بقای آن تنها به لطف برنامه‌های تکثیر در اسارت ادامه یافته است.

قورباغه طلایی پاناما چه ویژگی‌هایی دارد؟

قورباغه طلایی پاناما از خانواده Bufonidae است و برخلاف بسیاری از قورباغه‌ها، پرده گوش خارجی ندارد. طول بدن آن معمولاً بین ۳ تا ۵ سانتی‌متر است و رنگ زرد طلایی درخشانش با لکه‌های سیاه یا سبز، آن را به یکی از زیباترین دوزیستان جهان تبدیل کرده است.

این گونه بیشتر در کنار رودخانه‌های کوهستانی و جنگل‌های بارانی غرب پاناما زندگی می‌کرد و حشرات کوچک را شکار می‌کرد. جالب اینکه نرها به دلیل صدای بلند جریان آب، به جای تکیه بر آواز، از حرکات دست برای برقراری ارتباط با یکدیگر استفاده می‌کنند؛ رفتاری نادر که آن را به یکی از معدود قورباغه‌های «اشاره‌کننده» جهان تبدیل کرده است.

چرا قورباغه طلایی پاناما از طبیعت ناپدید شد؟

در دهه ۱۹۹۰، بیماری قارچی مرگباری به نام کیتریدیومایکوزیس (Chytridiomycosis) در آمریکای مرکزی گسترش یافت. این بیماری که عامل آن قارچ Batrachochytrium dendrobatidis است، پوست دوزیستان را آلوده می‌کند و باعث اختلال در تنظیم آب و الکترولیت‌های بدن می‌شود؛ اختلالی که در نهایت به مرگ حیوان می‌انجامد.

این قارچ در مدت کوتاهی تقریباً تمام جمعیت‌های وحشی قورباغه طلایی پاناما را نابود کرد. تخریب زیستگاه، تغییرات اقلیمی و آلودگی محیط نیز وضعیت این گونه را وخیم‌تر کردند، به‌طوری که از اوایل دهه ۲۰۰۰ دیگر هیچ جمعیت پایداری از آن در طبیعت مشاهده نشد.

تنها امید؛ تکثیر در اسارت

پیش از آنکه این گونه به‌طور کامل از طبیعت ناپدید شود، گروهی از پژوهشگران و مراکز حفاظت از حیات‌وحش تعدادی از قورباغه‌ها را به مراکز نگهداری منتقل کردند. همین اقدام به‌موقع باعث شد نسل این گونه حفظ شود.

امروزه صدها قورباغه طلایی در مراکز تکثیر و باغ‌وحش‌های پاناما و چند کشور دیگر نگهداری می‌شوند. هدف این برنامه‌ها، حفظ تنوع ژنتیکی و آماده‌سازی این حیوانات برای بازگشت احتمالی به طبیعت است.

تجربه باران پس از ۲۰ سال

در تازه‌ترین گام حفاظتی، پژوهشگران پاناما تعدادی از قورباغه‌های پرورش‌یافته در اسارت را به محوطه‌ای نیمه‌طبیعی و حفاظت‌شده منتقل کرده‌اند. این محوطه از شکارچیان و عوامل بیماری‌زا محافظت می‌شود، اما در معرض نور خورشید، رطوبت و باران طبیعی جنگل قرار دارد.

برای نخستین بار در حدود ۲۰ سال گذشته، این قورباغه‌ها توانستند باران طبیعی را روی پوست خود احساس کنند؛ اتفاقی که نمادی از امید برای بازگشت یکی از نادرترین دوزیستان جهان به زیستگاه اصلی‌اش محسوب می‌شود.

چرا این گونه اهمیت دارد؟

قورباغه طلایی پاناما فقط یک گونه در معرض انقراض نیست؛ بلکه بخشی از هویت فرهنگی پاناما به شمار می‌رود. تصویر آن در آثار هنری، صنایع‌دستی و جشنواره‌های محلی دیده می‌شود و مردم پاناما آن را نماد خوش‌شانسی و ثروت می‌دانند.

از نظر علمی نیز این گونه اهمیت زیادی دارد، زیرا سرنوشت آن نشان می‌دهد چگونه یک بیماری نوظهور می‌تواند در مدت کوتاهی گونه‌ای را از طبیعت حذف کند. تجربه حفاظت از قورباغه طلایی پاناما امروز به الگویی برای نجات بسیاری از دوزیستان در سراسر جهان تبدیل شده است.

اگر برنامه‌های تکثیر، کنترل بیماری قارچی و احیای زیستگاه‌ها موفق باشد، شاید در سال‌های آینده صدای این قورباغه بار دیگر در جنگل‌های بارانی پاناما شنیده شود؛ بازگشتی که نه‌تنها پیروزی برای یک گونه، بلکه موفقیتی بزرگ برای حفاظت از تنوع زیستی جهان خواهد بود.