مار دیدید، نکشید؛ چگونه مار سمی را از مار غیرسمی تشخیص دهیم؟

راز بقا: دیدن یک مار در طبیعت برای بسیاری از مردم با ترس و اضطراب همراه است؛ اما هر ماری که دیده می‌شود سمی و خطرناک نیست و حتی مارهای سمی نیز معمولاً بدون تحریک، به دنبال فرار از انسان هستند. محمدعلی رونیاسی، عکاس و پژوهشگر حیات‌وحش، با تأکید بر اهمیت شناخت مارهای ایران می‌گوید بهترین واکنش هنگام مواجهه با یک مار، نه کشتن آن، بلکه حفظ فاصله و اجازه دادن به حیوان برای دور شدن است.

مارها از مهم‌ترین اعضای اکوسیستم‌های طبیعی هستند و در ایران نیز گونه‌های متنوعی از مارهای سمی و غیرسمی زندگی می‌کنند. با این حال، تشخیص یک مار سمی از غیرسمی برای افراد عادی همیشه کار ساده‌ای نیست و نمی‌توان صرفاً از روی رنگ بدن، شکل سر یا فرم مردمک چشم درباره خطرناک بودن یک مار تصمیم گرفت.

به همین دلیل یک قاعده ساده می‌تواند از بسیاری از حوادث جلوگیری کند: اگر مار را نمی‌شناسید، به آن دست نزنید.

چگونه مار سمی را از مار غیرسمی تشخیص دهیم؟

محمدعلی رونیاسی، عکاس و پژوهشگر حیات‌وحش  درباره مارهای سمی و غیرسمی و اهمیت حفاظت از آن‌ها می‌گوید: یکی از رایج‌ترین باورها این است که می‌توان با نگاه کردن به شکل سر، مردمک چشم یا رنگ بدن، سمی بودن مار را تشخیص داد. این روش‌ها اما قابل اعتماد نیستند و در طبیعت می‌توانند باعث اشتباه شوند.

برخی مارهای سمی دارای ویژگی‌های تخصصی مانند دندان‌های نیش ویژه برای تزریق سم هستند و در بعضی گروه‌ها نیز ساختارهایی مانند حفره‌های گرمایابی دیده می‌شود. شکل و آرایش فلس‌ها، فرم بدن و سایر ویژگی‌های ریخت‌شناسی نیز در شناسایی گونه اهمیت دارند؛ اما شناخت دقیق این ویژگی‌ها به تجربه و دانش تخصصی نیاز دارد.

بنابراین اگر فردی آموزش تخصصی ندیده باشد، بهتر است تلاش نکند با نزدیک شدن به مار، آن را شناسایی کند.

مار ناشناس را لمس نکنید، نگیرید و برای کشتن آن نیز به حیوان نزدیک نشوید.

اگر مار دیدیم چه کار کنیم؟

اولین واکنش هنگام دیدن مار نباید حمله یا فرار هراسان باشد. بهتر است آرام بمانیم و چند قدم از حیوان فاصله بگیریم.

مارها در بسیاری از موقعیت‌ها ترجیح می‌دهند از انسان دور شوند. نزدیک شدن، گیر انداختن، ضربه زدن یا تلاش برای گرفتن حیوان می‌تواند شرایط را تغییر دهد و احتمال دفاع از خود و گزش را افزایش دهد.

بنابراین اگر مار در طبیعت دیده شد و خطری فوری ایجاد نمی‌کند، بهترین کار این است که:

• فاصله ایمن خود را حفظ کنیم؛

• به مار نزدیک نشویم؛

• مسیر فرار حیوان را نبندیم؛

• برای گرفتن یا کشتن آن اقدام نکنیم؛

• اجازه دهیم حیوان از محل دور شود.

اگر مار وارد خانه، محل کار یا فضای پرتردد شده باشد و احتمال تماس انسان با آن وجود داشته باشد، بهتر است از افراد آموزش‌دیده و متخصص برای جابه‌جایی ایمن حیوان کمک گرفته شود.

چرا نباید مارها را بکشیم؟

ترس از مار قدمتی طولانی دارد؛ اما مارها فقط جانورانی ترسناک نیستند. آنها بخشی از شبکه پیچیده حیات در طبیعت‌اند و حذف آنها می‌تواند پیامدهایی برای اکوسیستم داشته باشد.

یکی از مهم‌ترین نقش‌های بسیاری از مارها، کنترل جمعیت جوندگان است. موش‌ها و سایر جوندگان در بسیاری از زیستگاه‌ها و حتی مناطق کشاورزی جمعیت قابل توجهی دارند و شکار طبیعی آنها توسط مارها بخشی از سازوکار کنترل جمعیت این جانوران است.

از سوی دیگر، مارها خودشان نیز طعمه جانوران دیگر هستند و در زنجیره غذایی نقش دارند. پرندگان شکاری و برخی پستانداران از جمله شکارچیانی هستند که ممکن است از مارها تغذیه کنند.

به این ترتیب، مار فقط یک شکارچی نیست؛ خودش نیز حلقه‌ای از یک زنجیره بزرگ‌تر است.

مارهای سمی هم بخشی از طبیعت هستند

وجود مارهای سمی ممکن است برای انسان ترسناک باشد، اما سمی بودن یک گونه به معنای «بد» یا «بی‌فایده» بودن آن نیست.

سم مار در واقع بخشی از سازوکار طبیعی بقا و شکار این جانور است. مار از آن برای شکار یا دفاع استفاده می‌کند و در شرایط طبیعی، قرار گرفتن انسان و مار در کنار یکدیگر لزوماً به درگیری منجر نمی‌شود.

رونیاسی با اشاره به همین موضوع تأکید می‌کند که حفاظت از طبیعت نباید فقط به حیوانات زیبا و محبوب محدود شود. یک اکوسیستم سالم به حضور طیف گسترده‌ای از گونه‌ها نیاز دارد؛ حتی گونه‌هایی که ممکن است انسان از آنها خوشش نیاید یا از دیدنشان بترسد.

ترس از مار طبیعی است؛ کشتن آن نه

ترس از مار واکنشی طبیعی است و قرار نیست همه افراد به یکباره علاقه‌مند به نزدیک شدن به این جانوران شوند. مسئله مهم این است که این ترس نباید ما را به سمت رفتار خطرناک یا کشتن بی‌دلیل حیوان سوق دهد.

اگر ماری را در طبیعت دیدیم، کافی است چند قدم فاصله بگیریم و اجازه دهیم مسیر خود را ادامه دهد.

مار را دیدیم؛ فاصله می‌گیریم، نه اینکه به آن حمله کنیم.

این رفتار هم برای انسان ایمن‌تر است و هم به حیوان اجازه می‌دهد بدون درگیری از محیط دور شود.

مارها را بشناسیم تا کمتر از آنها بترسیم

بخش قابل توجهی از ترس انسان از مارها از ناشناخته بودن آنها می‌آید. شناخت گونه‌های مختلف مار، آگاهی از زیستگاه آنها و یادگیری رفتار درست هنگام مواجهه با این جانوران می‌تواند جای ترس کورکورانه را با احتیاط و احترام به طبیعت عوض کند.

در طبیعت، قرار نیست هر جانوری را لمس کنیم، به آن نزدیک شویم یا از آن عکس بگیریم. گاهی بهترین کاری که می‌توانیم برای یک حیوان انجام دهیم، همان کاری است که برای امنیت خودمان نیز بهترین گزینه است: فاصله گرفتن.

مارها بخشی از طبیعت ایران هستند؛ سمی یا غیرسمی، زیبا یا ترسناک. آنها در کنترل جمعیت جوندگان و حفظ زنجیره غذایی نقش دارند و حذف بی‌دلیلشان چیزی جز آسیب به طبیعت به دنبال ندارد.

اگر ماری دیدیم، نکشیم؛ فاصله بگیریم و بگذاریم برود. طبیعت برای ادامه حیات به همه حلقه‌هایش نیاز دارد.