کشف یک گل ناشناخته در کوه‌های البرز؛ گیاهی که در ارتفاع ۳۰۰۰ متری پنهان شده بود!

راز بقا: در ارتفاع حدود ۳ هزار متری البرز مرکزی، گیاهی رشد می‌کند که تا چند سال پیش برای علم وجود نداشت. این گیاه در تابستان ۲۰۲۱ در جریان یک سفر گیاه‌شناسی به کوه تخته‌ولیان در منطقه طالقان پیدا شد و بررسی‌های دقیق نشان داد با گونه‌ای ناشناخته روبه‌رو هستند. پژوهشگران در سال ۲۰۲۴ آن را به‌عنوان گونه‌ای جدید با نام علمی Tragopogon taleghanensis معرفی کردند؛ گیاهی که تاکنون فقط از همین محدوده شناخته شده و همزمان یکی از نگران‌کننده‌ترین بخش‌های داستانش آشکار شد: زیستگاه آن بسیار کوچک است و زیر فشار چرای دام و جاده‌سازی قرار دارد.

خلاصه صوتی این گزارش را بشنوید: 

گیاهی که در ارتفاع ۳۰۰۰ متری از چشم دانشمندان پنهان مانده بود

داستان این گل از اواخر ژوئن ۲۰۲۱ آغاز شد.

محمد محمودی و سیدرضا صفوی در جریان یک سفر گیاه‌شناسی به ناحیه نیمه‌آلپی کوه تخته‌ولیان در البرز مرکزی، نمونه‌هایی از یک گیاه از جنس Tragopogon پیدا کردند که با گونه‌های شناخته‌شده این جنس مطابقت نداشت.

کوه تخته‌ولیان در مسیر هشتگرد ـ طالقان قرار دارد و بلندترین نقطه آن حدود ۳۱۵۰ متر ارتفاع دارد.

نمونه‌های گیاه در ارتفاع ۲۸۰۰ تا ۳۱۰۰ متر جمع‌آوری شدند؛ یعنی جایی در منطقه‌ای سرد و کوهستانی که فصل رشد گیاهان کوتاه‌تر است و شرایط زندگی برای بسیاری از گونه‌ها سخت‌تر می‌شود.

اما دانشمندان با دیدن یک گل متفاوت، بلافاصله آن را گونه جدید اعلام نکردند.

نمونه‌ها به هرباریوم منتقل شدند و با منابع تخصصی، نمونه‌های هرباریومی و توصیف گونه‌های نزدیک مقایسه شدند.

نتیجه این بررسی‌ها جالب بود:

گیاه پیدا شده با هیچ‌یک از گونه‌های شناخته‌شده تطابق کامل نداشت.

اسم این گل چیست؟

نام علمی این گونه Tragopogon taleghanensis است.

نام جنس Tragopogon برای گیاهانی به کار می‌رود که در انگلیسی معمولاً با نام goatsbeard شناخته می‌شوند و از خانواده بزرگ کاسنیان (Asteraceae) هستند.

پس این گیاه یک گل کاملاً بی‌ارتباط با فلور شناخته‌شده ایران نیست؛ بلکه یکی از اعضای جنسی است که پیش از این نیز گونه‌های متعددی در ایران داشته است.

نکته مهم اینجاست که پژوهشگران پیش از کشف این گونه، ۲۶ گونه از جنس Tragopogon را در فلور ایران ثبت کرده بودند.

با معرفی T. taleghanensis، تعداد گونه‌های این جنس در ایران به ۲۷ گونه رسید که ۱۱ گونه آن بوم‌زاد ایران هستند.

چرا دانشمندان گفتند این یک گونه جدید است؟

در گیاه‌شناسی، تفاوت جزئی در رنگ گل یا شکل برگ به‌تنهایی برای معرفی یک گونه جدید کافی نیست.

پژوهشگران ویژگی‌های ریخت‌شناسی گیاه را با گونه‌های نزدیک مقایسه کردند.

مهم‌ترین تفاوت‌ها شامل شکل و اندازه گیاه، آرایش و اندازه برگ‌ها، طول و قطر دمگل، شکل براکته‌های اطراف گل‌آذین، رنگ گلچه‌ها و اندازه فندقه‌ها بود.

نزدیک‌ترین گونه شناخته‌شده به آن Tragopogon jezdianus تشخیص داده شد.

اما T. taleghanensis چند ویژگی متمایز داشت؛ از جمله اینکه بیشتر برگ‌هایش در قسمت پایه گیاه قرار دارند، ساقه مشخصی ندارد و در محل اتصال گل‌آذین و دمگل، کرک‌های تارعنکبوتی دیده می‌شود.

حتی شکل و اندازه دانه‌ها نیز با گونه نزدیک تفاوت دارد.

به همین دلیل، نمونه‌ها صرفاً یک جمعیت متفاوت از گونه قبلی در نظر گرفته نشدند و به‌عنوان گونه‌ای مستقل توصیف شدند.

این گل چه شکلی دارد؟

Tragopogon taleghanensis گیاهی نسبتاً کوچک و سازگار با محیط کوهستانی است.

بخش عمده برگ‌های آن در پایه گیاه قرار گرفته‌اند. برگ‌ها باریک، سبز تیره و علف‌مانند هستند و معمولاً ۶ تا ۸ سانتی‌متر طول دارند.

دمگل گیاه حدود ۶ تا ۸ سانتی‌متر طول دارد.

گل‌آذین هنگام گل‌دهی حدود ۲۳ تا ۲۵ میلی‌متر طول دارد و گلچه‌های زبانه‌ای آن در حالت طبیعی زرد هستند.

یکی از ویژگی‌های جالب این گیاه این است که رنگ گلچه‌ها در نمونه خشک‌شده تغییر می‌کند و به سمت بنفش ـ ارغوانی می‌رود.

بنابراین با یک گل بزرگ و چشمگیر شبیه برخی گل‌های زینتی باغ‌ها طرف نیستیم؛ بلکه گیاهی نسبتاً ظریف است که در شرایط سخت ارتفاعات البرز رشد می‌کند.

فقط کجا در ایران پیدا شده است؟

فعلاً فقط یک نقطه.

پژوهشگران این گونه را در کوه تخته‌ولیان در البرز مرکزی پیدا کرده‌اند.

محل تیپ گیاه در محدوده مسیر هشتگرد به طالقان و در ارتفاع ۲۸۰۰ تا ۳۱۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد.

این محدود بودن پراکنش، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های Tragopogon taleghanensis است.

پایگاه معتبر Plants of the World Online متعلق به باغ گیاه‌شناسی سلطنتی کیو نیز این نام علمی را به‌عنوان گونه پذیرفته‌شده ثبت کرده و محدوده بومی آن را ایران اعلام می‌کند.

اما هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت این گیاه فقط در همان کوه وجود دارد.

ممکن است جمعیت‌های دیگری در نقاط ناشناخته البرز وجود داشته باشند که هنوز بررسی نشده‌اند.

تا زمانی که چنین جمعیت‌هایی پیدا نشوند، دانش علمی فعلی فقط همان محدوده را به‌عنوان محل شناخته‌شده این گونه در اختیار دارد.

چرا نامش «طالقانی» شد؟

نام گونه از محل کشف آن الهام گرفته شده است.

پسوند taleghanensis به طالقان اشاره دارد؛ منطقه‌ای که نمونه تیپ این گونه در آن جمع‌آوری شده است.

این نوع نام‌گذاری در گیاه‌شناسی بسیار رایج است.

وقتی یک گونه تنها از یک منطقه شناخته شده باشد، گاهی نام همان منطقه بخشی از نام علمی آن می‌شود تا ارتباط جغرافیایی گونه با محل کشفش برای همیشه در نام آن باقی بماند.

این گیاه چه زمانی گل می‌دهد؟

پژوهشگران فصل گل‌دهی این گونه را ژوئن، یعنی حدود خرداد و تیر گزارش کرده‌اند.

فندقه‌های بالغ نیز در ژوئیه ظاهر می‌شوند.

این زمان‌بندی با زیستگاه مرتفع آن همخوانی دارد.

در ارتفاع نزدیک ۳۰۰۰ متر، زمستان طولانی‌تر و فصل رشد کوتاه‌تر است و گیاه باید چرخه رشد، گل‌دهی و تولید بذر خود را در مدت نسبتاً کوتاهی کامل کند.

عجیب‌ترین بخش ماجرا: این گونه از همان ابتدا در خطر بود

معمولاً وقتی یک گونه جدید کشف می‌شود، خبر اصلی درباره کشف آن است.

اما در مورد Tragopogon taleghanensis، پژوهشگران بلافاصله با یک مسئله جدی هم مواجه شدند.

این گیاه تا زمان انتشار مقاله فقط از همان محل تیپ شناخته شده بود.

مساحت محدوده حضور آن (AOO) حدود ۰٫۰۱ کیلومتر مربع و محدوده پراکنش کلی (EOO) حدود ۰٫۰۳ کیلومتر مربع برآورد شد.

برای مقایسه، ۰٫۰۱ کیلومتر مربع فقط حدود ۱۰ هزار متر مربع است؛ یعنی تقریباً یک هکتار.

البته این عدد به معنای آن نیست که تمام یک هکتار با گل پوشیده شده است؛ بلکه برآورد مساحت اشغال‌شده گونه بر اساس داده‌های موجود است.

چرا پژوهشگران آن را «بحرانی» اعلام کردند؟

بر اساس معیارهای IUCN که نویسندگان در مقاله به آنها استناد کرده‌اند، Tragopogon taleghanensis در زمان توصیف به‌عنوان Critically Endangered یا در معرض خطر انقراض بحرانی (CR) ارزیابی شد.

دلیل اصلی، پراکنش بسیار محدود و ادامه تخریب زیستگاه بود.

در زیستگاه این گیاه دو فشار انسانی مهم گزارش شده است:

چرای شدید دام و عملیات جاده‌سازی.

پژوهشگران نوشته‌اند که عملیات گسترده ساخت جاده در منطقه باعث تخریب قابل توجه بخشی از زیستگاه این گونه شده است.

بنابراین ماجرای این گل کمی عجیب است:

دانشمندان تازه فهمیده‌اند که چنین گونه‌ای وجود دارد، اما همزمان متوجه شده‌اند که زیستگاه آن بسیار محدود و تحت فشار است.

آیا این گل از بین خواهد رفت؟

هنوز نمی‌توان چنین پیش‌بینی قطعی‌ای کرد.

اتفاقاً یکی از مهم‌ترین کارهایی که پس از کشف یک گونه جدید باید انجام شود، پیدا کردن جمعیت‌های دیگر آن و بررسی دقیق اندازه و وضعیت جمعیت است.

اگر Tragopogon taleghanensis در نقاط دیگری از البرز هم پیدا شود، ممکن است ارزیابی پراکنش و وضعیت حفاظتی آن تغییر کند.

اما تا زمانی که شواهد جدیدی به دست نیامده، وضعیت ثبت‌شده در مقاله همان CR است.

و همین موضوع اهمیت بررسی بیشتر کوهستان‌های ایران را نشان می‌دهد.

آیا واقعاً هنوز در البرز گل‌های ناشناخته وجود دارند؟

احتمالش بیشتر از چیزی است که تصور می‌کنیم.

البرز رشته‌کوهی با تغییرات شدید ارتفاع، اقلیم، خاک و زیستگاه است. در فاصله‌ای کوتاه ممکن است از دامنه‌های خشک به محیط‌های مرطوب و سپس به زیستگاه‌های نیمه‌آلپی برسیم.

همین تنوع محیطی باعث شده فلور ایران گونه‌های بومی زیادی داشته باشد.

کشف Tragopogon taleghanensis هم در جریان یک سفر و بررسی میدانی گیاه‌شناسی اتفاق افتاد؛ نه در یک آزمایشگاه که دانشمندان منتظر یک گونه ناشناخته باشند.

نمونه‌ها در طبیعت دیده شدند، جمع‌آوری شدند و بعد مشخص شد چیزی متفاوت در میان آنها وجود دارد.

این همان بخشی از داستان است که اهمیت اکتشافات میدانی را نشان می‌دهد.

یک گل کوچک، اما یک پیام بزرگ برای البرز

شاید در نگاه اول، پیدا شدن یک گل کوچک در ارتفاعات طالقان چندان مهم به نظر نرسد.

اما هر بار که یک گونه جدید از طبیعت ایران معرفی می‌شود، تصویر ما از تنوع زیستی کشور کمی تغییر می‌کند.

در مورد Tragopogon taleghanensis این تغییر حتی واضح‌تر است:

یک گونه جدید برای علم در ارتفاع حدود ۳۰۰۰ متری پیدا شد؛ محدوده شناخته‌شده آن فعلاً به بخش کوچکی از البرز مرکزی محدود است و همان محدوده نیز تحت فشار چرای دام و جاده‌سازی قرار دارد.

یعنی این داستان فقط درباره کشف یک گل جدید نیست.

داستان درباره این است که ممکن است در دل کوهستان‌های ایران هنوز گونه‌هایی وجود داشته باشند که علم آنها را نمی‌شناسد؛ و گاهی وقتی سرانجام آنها را پیدا می‌کنیم، اولین چیزی که درباره‌شان می‌فهمیم این است که باید از آنها محافظت کنیم.

Tragopogon taleghanensis در یک نگاه

اطلاعات جدول از مقاله اصلی معرفی گونه و پایگاه Kew گردآوری شده است.

پرسش‌های متداول

گونه جدیدی که در البرز پیدا شد چه نام دارد؟
نام علمی آن Tragopogon taleghanensis است؛ گونه‌ای از خانواده کاسنیان که از کوه تخته‌ولیان در البرز مرکزی معرفی شده است.

این گیاه در کجای ایران پیدا شده است؟
در کوه تخته‌ولیان در منطقه طالقان، در البرز مرکزی، در ارتفاع حدود ۲۸۰۰ تا ۳۱۰۰ متر از سطح دریا.

این گل چه زمانی کشف شد؟
نمونه‌های آن در جریان یک سفر گیاه‌شناسی در اواخر ژوئن ۲۰۲۱ جمع‌آوری شدند، اما معرفی رسمی آن به‌عنوان گونه جدید در سال ۲۰۲۴ منتشر شد.

آیا این گونه فقط در طالقان وجود دارد؟
فعلاً فقط از محل تیپ خود شناخته شده است. این به معنای اثبات نبودن آن در سایر نقاط البرز نیست؛ ممکن است بررسی‌های آینده جمعیت‌های دیگری را پیدا کند.

آیا Tragopogon taleghanensis در خطر انقراض است؟
بله. نویسندگان مقاله بر اساس پراکنش بسیار محدود و تهدیدهای زیستگاه، آن را در رده بحرانی (CR) ارزیابی کرده‌اند.

چه چیزی زیستگاه این گل را تهدید می‌کند؟
در مقاله به‌طور مشخص چرای شدید دام و جاده‌سازی به‌عنوان فشارهای مهم بر زیستگاه گونه اشاره شده است.

این گل به کدام خانواده گیاهی تعلق دارد؟
به خانواده کاسنیان (Asteraceae) تعلق دارد؛ همان خانواده بزرگی که بسیاری از گیاهان گلدار شناخته‌شده در آن قرار دارند.

چرا نام آن taleghanensis است؟
این نام به طالقان اشاره دارد؛ منطقه‌ای که نمونه تیپ گونه در آن جمع‌آوری شده است.

منابع:
محمودی، محمد و صفوی، سیدرضا؛ Tragopogon taleghanensis (Asteraceae), a new species from Iran، Iranian Journal of Botany، جلد ۳۰، شماره ۱، سال ۲۰۲۴، صفحات ۱۱–۱۶، DOI: 10.22092/ijb.2024.364513.
Royal Botanic Gardens, Kew – Plants of the World Online، مدخل Tragopogon taleghanensis.