کوسه‌ای که با باله‌هایش روی بستر دریا راه می‌رود؛ دانشمندان یک کوسه جدید را کشف کردند

راز بقا: در آب‌های کم‌عمق پاپوآ گینه نو، جایی میان صخره‌های مرجانی و علفزار‌های دریایی، کوسه‌ای زندگی می‌کند که به‌جای شناکردن مداوم، با کمک باله‌هایش روی بستر دریا حرکت می‌کند. این جانور کوچک که بدنش با لکه‌های قهوه‌ای و خط‌های سفید پوشیده شده، در نگاه نخست ممکن است یکی از گونه‌های شناخته‌شده کوسه‌های راه‌رونده به نظر برسد؛ اما یک مشاهده در جریان غواصی شبانه، پژوهشگران را به کشفی تازه رساند. بررسی‌های ژنتیکی و مقایسه الگوی رنگ بدن نشان داد که آنها با گونه‌ای مستقل روبه‌رو هستند؛ جانوری که اکنون با نام علمی Hemiscyllium dudgeonae شناخته می‌شود. این کوسه در ژوئن ۲۰۲۶ به‌طور رسمی برای علم توصیف شد و دهمین گونه شناخته‌شده در سرده کوسه‌های راه‌رونده به شمار می‌رود. کشف آن علاوه بر افزودن یک گونه تازه به فهرست حیات دریایی، پرسش‌های مهمی درباره پراکندگی این کوسه‌ها و آسیب‌پذیری زیستگاه‌های محدودشان مطرح کرده است.

کوسه‌ای که در یک غواصی شبانه توجه دانشمندان را جلب کرد

به گزارش راز بقا ماجرا در مارس ۲۰۲۵ و در آب‌های استان خلیج میلنه، در جنوب شرقی پاپوآ گینه نو آغاز شد. گروهی از پژوهشگران برای بررسی پراکندگی و وضعیت کوسه‌های کوچک صخره‌های مرجانی به این منطقه رفته بودند. هدف آنها مطالعه گونه‌هایی از کوسه‌های راه‌رونده بود که در آب‌های کم‌عمق این بخش از اقیانوس آرام زندگی می‌کنند.

کریستین داژون، پژوهشگر دانشگاه کوئینزلند و متخصص بوم‌شناسی و ژنتیک کوسه‌ها، هنگام غواصی شبانه یک کوسه را در آب‌های کم‌عمق مشاهده کرد و آن را با دست گرفت تا برای بررسی دقیق‌تر به قایق پژوهشی منتقل کند. در ابتدا تصور می‌شد جانور به یکی از گونه‌های شناخته‌شده منطقه، یعنی کوسه راه‌رونده مایکل، تعلق داشته باشد؛ گونه‌ای که گروه در حال بررسی آن بود.

اما وقتی نمونه زیر نور قایق قرار گرفت، جسیکا-آن بلیک‌وی، دانشجوی دکتری دانشگاه سان‌شاین کوست استرالیا و نویسنده اصلی پژوهش، متوجه تفاوتی شد که نمی‌شد به‌آسانی از کنار آن گذشت. بدن این کوسه به‌جای نقش‌های خال‌پلنگی مشخص در برخی از خویشاوندانش، با نقطه‌های قهوه‌ای کوچک و خط‌های سفید پراکنده پوشیده شده بود.

این تفاوت ظاهری به‌تنهایی برای اثبات کشف یک گونه جدید کافی نبود، اما نشانه‌ای بود که پژوهشگران را به ادامه بررسی‌ها ترغیب کرد. آنها طی دو شب بعد، در سه محل متفاوت، ۱۱ کوسه دیگر با همین الگوی رنگی پیدا کردند. وجود نمونه‌هایی از هر دو جنس و در مراحل مختلف رشد، این احتمال را تقویت کرد که با یک جمعیت واقعی و متمایز روبه‌رو هستند، نه یک نمونه استثنایی با رنگ‌آمیزی غیرمعمول.

نتیجه بررسی‌های ژنتیکی پس از بازگشت گروه به استرالیا، تفاوت این کوسه‌ها با گونه‌های شناخته‌شده دیگر را تأیید کرد. پژوهشگران در نهایت آن را به‌عنوان گونه‌ای مستقل معرفی کردند؛ کشفی که گزارش علمی آن در ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶ در Journal of the Ocean Science Foundation منتشر شد.

نام علمی کوسه جدید چیست و چه چیزی آن را متمایز می‌کند؟

نام علمی این گونه Hemiscyllium dudgeonae است. نام انگلیسی آن، Dudgeon's walking shark، به معنای «کوسه راه‌رونده داژون»، به افتخار کریستین داژون انتخاب شده است؛ پژوهشگری که در کشف و جمع‌آوری نخستین نمونه توصیف‌شده از این گونه نقش داشت.

این کوسه به خانواده کوسه‌های اپولت یا کلاه‌شانه‌ای Hemiscylliidae تعلق دارد؛ گروهی از کوسه‌های کوچک کف‌زی که در آب‌های گرم منطقه هند و اقیانوس آرام زندگی می‌کنند. اعضای سرده Hemiscyllium به دلیل شیوه حرکت متفاوتشان به کوسه‌های راه‌رونده معروف شده‌اند.

یکی از ویژگی‌های تشخیصی گونه تازه، ترکیب خاصی از خال‌های قهوه‌ای، لکه‌های سفید و خط‌های سفید روی سر و بخش بزرگی از بدن است. این نقش‌ها در قسمت دم کم‌رنگ‌تر می‌شوند. در پشت سر نیز لکه‌ای بزرگ و مشخص دیده می‌شود که در شناسایی این گونه اهمیت دارد.

پژوهشگران علاوه بر رنگ‌آمیزی، ویژگی‌های ریخت‌شناختی و تفاوت‌های توالی DNA را نیز بررسی کردند. در شناسایی این گروه از کوسه‌ها، رنگ بدن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بدن نرم آنها ممکن است پس از نگهداری در نمونه‌های موزه‌ای تغییر شکل دهد و مقایسه برخی اندازه‌های بدنی را دشوار کند.

در مطالعه اصلی، طول نمونه‌های بالغ بررسی‌شده متفاوت بود و طول کل بیشینه گزارش‌شده برای این گونه به حدود ۷۸ سانتی‌متر می‌رسد. بنابراین، هرچند در برخی گزارش‌های خبری از آن به‌عنوان کوسه‌ای نزدیک به یک متر یاد شده، بهتر است اندازه ثبت‌شده در پژوهش علمی را مبنا قرار دهیم.

چگونه یک کوسه می‌تواند با باله‌هایش راه برود؟

عبارت «کوسه راه‌رونده» ممکن است این تصور را ایجاد کند که جانور مانند یک حیوان خشکی‌زی روی پاهایش قدم می‌زند؛ اما واقعیت اندکی متفاوت است. این کوسه همچنان در آب زندگی می‌کند و حرکتش روی بستر دریا با کمک باله‌های سینه‌ای و لگنی انجام می‌شود.

باله‌های این جانور نسبتاً عضلانی‌اند و به او اجازه می‌دهند بدنش را روی سطح مرجان‌ها، میان علف‌های دریایی و در امتداد بستر کم‌عمق پیش ببرد. کوسه با هماهنگی حرکت باله‌ها و خم‌کردن بدن، خود را به جلو می‌کشد؛ حرکتی که از دور شبیه خزیدن یا راه‌رفتن به نظر می‌رسد.

این توانایی در زیستگاه‌هایی اهمیت دارد که آب در آنها کم‌عمق است و سطح بستر از مرجان، سنگ و پوشش گیاهی دریایی تشکیل شده است. در چنین محیطی، شناکردن پیوسته همیشه ساده‌ترین راه برای جابه‌جایی نیست. حرکت روی بستر به کوسه امکان می‌دهد از میان پناهگاه‌ها عبور کند و به دنبال غذا بگردد.

البته این رفتار به معنی آن نیست که کوسه کاملاً از شناکردن بی‌نیاز شده است. کوسه‌های راه‌رونده هم شنا می‌کنند و هم روی بستر حرکت می‌کنند؛ شیوه جابه‌جایی آنها به شرایط محیطی و فعالیتی که انجام می‌دهند بستگی دارد.

کوسه‌ای که در آب‌های کم‌عمق به دنبال شکار می‌گردد

کوسه راه‌رونده داژون شب‌فعال است و در آب‌های ساحلی کم‌عمق زندگی می‌کند. نمونه‌های این گونه در میان علفزار‌های دریایی، کنار برآمدگی‌های مرجانی و در اطراف صخره‌های زیرآبی مشاهده شده‌اند.

عمق محل‌های ثبت‌شده در مطالعه از حدود نیم متر تا ۱۲ متر متغیر بوده است. جانوران در طول شب بیشتر در آب‌های بسیار کم‌عمق دیده می‌شوند، در حالی که در ساعات روشن روز ممکن است به نقاط عمیق‌تر پناه ببرند یا زیر برآمدگی‌های سنگی و مرجانی مخفی شوند.

این کوسه‌ها از بی‌مهرگان کف‌زی مانند خرچنگ‌ها و کرم‌های دریایی و همچنین ماهی‌های کوچک تغذیه می‌کنند. حرکت آهسته روی بستر، امکان جست‌وجوی غذا میان شکاف‌ها و اطراف مرجان‌ها را فراهم می‌کند؛ جایی که برخی از طعمه‌های کوچک پنهان می‌شوند.

در اینجا باید میان توانایی کوسه‌های راه‌رونده به‌طور کلی و ویژگی‌های اختصاصی گونه تازه تفاوت گذاشت. بخشی از اطلاعات مربوط به رفتار این گروه از مطالعات گونه‌های نزدیک به دست آمده است. برای شناخت کامل رژیم غذایی و الگوی فعالیت Hemiscyllium dudgeonae، همچنان به مشاهدات میدانی بیشتری نیاز داریم.

چرا این کوسه در آب‌های بسیار کم‌عمق زندگی می‌کند؟

زیستگاه کم‌عمق این کوسه فقط محل زندگی آن نیست؛ بخشی از شرایطی است که ویژگی‌های زیستی کوسه‌های راه‌رونده را شکل داده است. در پهنه‌های مرجانی نزدیک ساحل، سطح آب با جزرومد تغییر می‌کند و بعضی بخش‌ها در زمان پایین‌رفتن آب به حوضچه‌های کم‌عمق تبدیل می‌شوند.

کوسه‌های راه‌رونده در مقایسه با بسیاری از کوسه‌های دیگر، توانایی تحمل شرایط کم‌اکسیژن را نیز دارند. پژوهش‌های انجام‌شده روی این گروه نشان داده‌اند که آنها می‌توانند در شرایط خاص، فعالیت بدنی و فرایند‌های فیزیولوژیک خود را کاهش دهند و برای مدتی در حوضچه‌های کم‌عمق دوام بیاورند.

با این حال، نباید همه این ویژگی‌ها را بدون آزمایش مستقیم به گونه تازه نسبت داد. توانایی تحمل کمبود اکسیژن در کوسه‌های راه‌رونده شناخته شده است، اما تعیین حدود تحمل و سازوکار‌های دقیق آن در H. dudgeonae به مطالعات اختصاصی نیاز دارد.

زندگی در آب‌های کم‌عمق مزایایی دارد، اما خطر‌هایی هم به همراه می‌آورد. این زیستگاه‌ها به تغییر دمای آب، تخریب مرجان‌ها، آلودگی و فعالیت‌های انسانی حساس‌اند. اگر محدوده پراکندگی یک گونه نیز کوچک باشد، آسیب‌دیدن بخش محدودی از زیستگاه می‌تواند تأثیر بزرگی بر جمعیت آن بگذارد.

کشف این گونه چه چیزی درباره پراکندگی کوسه‌های راه‌رونده نشان داد؟

پژوهش سال ۲۰۲۶ فقط به معرفی یک گونه جدید محدود نبود. محققان در کنار توصیف Hemiscyllium dudgeonae، پراکندگی گونه‌های دیگری از کوسه‌های راه‌رونده در شرق پاپوآ گینه نو را نیز بررسی کردند.

تا پیش از این، تصور می‌شد برخی موانع جغرافیایی، از جمله آب‌های عمیق یا مسیر‌های آبی، محدوده زندگی گونه‌های مختلف را از یکدیگر جدا می‌کنند. یافته‌های تازه نشان می‌دهد پراکندگی این کوسه‌ها پیچیده‌تر از آن چیزی است که قبلاً تصور می‌شد. محدوده جغرافیایی بعضی گونه‌ها می‌تواند به هم نزدیک شود یا هم‌پوشانی داشته باشد، در حالی که خود گونه‌ها لزوماً در یک محل مشخص کنار یکدیگر دیده نمی‌شوند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند تاریخ زمین‌شناختی منطقه، حرکت صفحات زمین و تغییرات سطح دریا در دوره‌های گذشته، در جدایی جمعیت‌ها و شکل‌گیری گونه‌های مختلف نقش داشته باشند. با این حال، این توضیح درباره تاریخ تکامل کوسه‌ها یک فرضیه علمی است که باید با داده‌های بیشتر ارزیابی شود.

توصیف H. dudgeonae همچنین شمار گونه‌های شناخته‌شده این سرده را به ۱۰ رساند. پیش از این، آخرین گونه جدید از این گروه در سال ۲۰۱۳ به‌طور رسمی توصیف شده بود. فاصله بیش از یک دهه میان دو توصیف رسمی، اهمیت بررسی دقیق زیستگاه‌های دریایی کمترشناخته‌شده را نشان می‌دهد.

آیا کوسه راه‌رونده جدید در معرض خطر انقراض است؟

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های پژوهشگران درباره این گونه، محدوده پراکندگی محدود آن است. تا زمان انتشار مطالعه، این کوسه از استان خلیج میلنه در شرق پاپوآ گینه نو شناخته شده بود؛ محدوده‌ای میان جزایر آمفلت در نزدیکی جزیره فرگوسن و جزایر تروبریاند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این گونه در جزایر دیگری از منطقه نیز وجود داشته باشد، اما برای تأیید این موضوع باید بررسی‌های میدانی بیشتری انجام شود. بنابراین، محدوده فعلی ثبت‌شده را نباید لزوماً معادل کل محدوده واقعی پراکندگی آن دانست.

تخریب زیستگاه‌های مرجانی، فشار ناشی از صید و تغییرات اقلیمی از جمله عواملی هستند که ممکن است بر بقای این کوسه اثر بگذارند. گروه پژوهشی تأکید کرده است که برای ارزیابی وضعیت حفاظتی آن به داده‌های بیشتری نیاز است تا بتوان درباره خطر انقراضش قضاوت دقیق‌تری کرد.

در زمان انتشار گزارش علمی، وضعیت حفاظتی اختصاصی این گونه هنوز تعیین نشده بود؛ بنابراین نمی‌توان آن را بدون ارزیابی رسمی، در رده گونه‌های در معرض انقراض قرار داد. با این حال، محدودبودن محل‌های شناخته‌شده حضور آن دلیلی است که پژوهشگران خواستار ادامه بررسی‌ها و توجه به حفاظت از زیستگاهش شده‌اند.

کوسه‌ای کوچک که هنوز راز‌های زیادی دارد

کوسه راه‌رونده داژون از آن دسته کشف‌هایی است که نشان می‌دهد حتی در گروهی شناخته‌شده از شکارچیان دریایی نیز هنوز گونه‌هایی وجود دارند که هویت علمی‌شان به‌تازگی روشن می‌شود. این جانور نه به دلیل جثه بزرگ یا رفتار تهاجمی، بلکه به‌خاطر الگوی رنگی متفاوت، توانایی حرکت روی بستر و محدوده جغرافیایی خاصش مورد توجه قرار گرفته است.

داستان کشف آن با یک مشاهده اتفاقی در جریان غواصی شبانه آغاز شد؛ اما تنها پس از پیدا شدن نمونه‌های بیشتر و انجام بررسی‌های ژنتیکی بود که پژوهشگران توانستند تفاوت آن را با گونه‌های نزدیک تأیید کنند.

اکنون Hemiscyllium dudgeonae نامی مستقل در دانش جانورشناسی دارد، اما پرسش‌های مهمی درباره جمعیت، پراکندگی واقعی، رفتار و نیاز‌های حفاظتی آن همچنان باقی مانده است. پاسخ به این پرسش‌ها مشخص می‌کند که این کوسه کوچک تا چه اندازه در برابر تغییرات محیطی آسیب‌پذیر است و چه اقداماتی برای حفاظت از زیستگاه آن ضرورت دارد.

در آب‌های کم‌عمق پاپوآ گینه نو، کوسه‌ای زندگی می‌کند که با باله‌هایش روی بستر مرجان‌ها پیش می‌رود؛ کشفی تازه که هم تنوع پنهان حیات دریایی را آشکار کرده و هم یادآوری می‌کند که شناخت علمی اقیانوس‌ها هنوز کامل نشده است.