زیباموش فشمی؛ همستر دم‌دراز کمیاب ایران که در کوه‌های البرز زندگی می‌کند و نقش حیاتی در اکوسیستم طبیعی دارد

راز بقا: زیباموش فشمی که به فارسی گاهی آن را «همستر دم‌دراز فشمی» می‌نامند، یکی از جوندگان اندمیک (بومی) ایران است و جزو گونه‌های خاص و کمتر شناخته‌شده در میان پستانداران این سرزمین به‌حساب می‌آید. نام علمی این موجود Calomyscus grandis بوده و در خانواده Calomyscidae قرار دارد که به‌طور عام به آنها «همستر‌های موش‌وار» یا «زیباموش‌ها» می‌گویند.

به گزارش راز بقا، زیباموش فشمی برخلاف تصور بسیاری افراد، نه یک همستر خانگی معمولی است و نه موش؛ بلکه گونه‌ای کاملاً منحصر‌به‌فرد از جوندگان است که ساختار و زیست‌شناسی خاص خود را دارد.

جایگاه علمی و دسته‌بندی

این گونه نخستین بار در سال ۱۹۷۳ توصیف شد و در گذشته به‌عنوان زیرگونه‌ای از Calomyscus bailwardi شناخته می‌شد، اما امروزه به‌عنوان گونه‌ای مستقل پذیرفته شده است.

خانواده: Calomyscidae

سرده: Calomyscus

گونه: C. grandis

نام رایج انگلیسی: Noble mouse-like hamster یا Noble brush-tailed mouse

نام این گونه در زبان علمی به معنای «زیباموش باشکوه» یا «همستر موش‌مانند نجیب» است که به‌اندازهٔ نسبتاً بزرگ آن در میان سایر گونه‌های همستر دم‌دراز اشاره دارد.

ظاهر و اندام‌شناسی

زیباموش فشمی را می‌توان بزرگ‌ترین گونه از همهٔ گونه‌های همستر دم‌دراز ایران دانست. سر و بدن این جانور حدوداً ۷۴ تا ۹۱ میلی‌متر طول دارند، که نسبت به سایر Calomyscus‌ها قابل‌توجه است. دم آن حتی از بدنش هم بلندتر است، که ویژگی شاخص همهٔ گونه‌های این سرده به‌شمار می‌رود.

به گزارش راز بقا پوست بدن آن به رنگ قهوه‌ای خاکستری با ته‌رنگ طلایی است، و پوشش موی نرم و لطیفی دارد. پا‌ها و دم بلند نیز از دیگر ویژگی‌های آن هستند که برای زیست در زیستگاه‌های سنگی و ناهموارِ کوهستانی مناسب‌اند.

بر خلاف همستر‌های خانگی که اغلب جمع‌وجور و چاق هستند، زیباموش فشمی بدنی کشیده‌تر و عضلانی‌تر دارد که آن را برای حرکت سریع بر سطح صخره‌ها و در لابه‌لای شکاف‌های سنگی مناسب می‌کند.

زیستگاه و پراکندگی

این گونه به‌صورت انحصاری در بخش‌های کوهستانی رشته‌کوه البرز در شمال ایران وجود دارد و تاکنون فقط در نواحی اطراف فشم، دامنه‌های کوه دماوند و بخش‌های مرکزی البرز گزارش شده است.

برخلاف برخی گونه‌های همستر که در دشت و باغات دیده می‌شوند، Calomyscus grandis اکثراً در زیستگاه‌های سنگی، تپه‌های کوهستانی با پوشش گیاهی پراکنده و مناطقی با ارتفاعات بالای ۲۵۰۰ متر یافت می‌شود.

همین محدودیت جغرافیایی باعث شده این جانور یکی از گونه‌های جالب و کمتر دیده‌شدهٔ ایران باشد، به‌ویژه به دلیل ارتباط تنگاتنگش با ویژگی‌های خاص زیست‌محیطیِ منطقهٔ البرز.

رفتار، رژیم غذایی و زندگی اجتماعی

در حالی که اطلاعات دقیق درباره رفتار C. grandis هنوز کامل نیست، می‌دانیم که بسیاری از گونه‌های Calomyscus به‌صورت شب‌زی (فعال در شب) فعالیت می‌کنند و در روز بیشتر در امانِ پناهگاه‌های صخره‌ای یا زیر سنگ‌ها قرار دارند.

به گزارش راز بقا آنها معمولاً از دانه‌ها، برگ‌ها، بذر گیاهان و بخش‌هایی از حشرات کوچک تغذیه می‌کنند و به‌عنوان جوندگانی همه‌چیزخوار شناخته می‌شوند که نقش مهمی در زنجیرهٔ غذایی طبیعیِ زیستگاه‌های کوهستانی ایفا می‌کنند.

زیباموش‌ها اغلب شبیه به موش‌ها رفتار می‌کنند: کنجکاو، چابک و توانمند در پنهان‌شدن در میان شکاف‌ها و سنگ‌ها. این رفتار‌ها آنها را در برابر شکارچیان طبیعی مثل روباه، گربه‌های وحشی و پرندگان شکاری محافظت می‌کند.

نقش اکولوژیکی

اگرچه گونه‌های Calomyscus ممکن است برای بسیاری از مردم ناشناخته باشند، اما جوندگان کوچک مانند زیباموش فشمی در توازن زیست‌محیطی مناطق کوهستانی نقش مهمی دارند:

در پراکندگی بذر گیاهان نقش دارند و به رشد پوشش گیاهی کمک می‌کنند.

با تغذیه از حشرات، بخشی از کنترل طبیعی جمعیت آفات را برعهده دارند.

خودشان نیز منبع غذایی برای شکارچیان بومی هستند و به پایداری شبکهٔ غذایی کمک می‌کنند.

این نقش‌ها باعث می‌شود که حتی جانداران کوچکِ کمتر شناخته‌شده مانند Calomyscus grandis بخش مهمی از تنوع زیستی طبیعی ایران باشند.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

زیباموش زاگرسی؛ جونده‌ای که به خاطر داشتن دم‌بلند توانسته در کوه‌های زاگرس زنده بماند

ول حفار افغانی؛ جوند‌ه شگفت‌انگیزی که عاشق کندن زمین است و کشاورزان را به مرز جنون می‌رساند!

وضعیت حفاظتی و تهدید‌ها

اطلاعات دقیق درباره وضعیت حفاظتی Calomyscus grandis محدود است، اما به‌دلیل زیستگاه محدود، جمعیت کوچک و تهدید‌های ناشی از تخریب محیط زیست، نگرانی‌هایی درباره آیندهٔ این گونه وجود دارد.

توسعهٔ انسانی، تردد کوهنوردان و کاهش پوشش طبیعی زیستگاه آن می‌تواند جمعیت این جوندگان را کاهش دهد. به گزارش راز بقا حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی کوهستانی و افزایش آگاهی عمومی می‌تواند به بقای آن کمک کند.

اهمیت شناخت و حفاظت

علیرغم کوچک‌بودن، گونه‌هایی همچون زیباموش فشمی نمادی از تنوع زیستی ایران‌اند. شناخت بیشترِ آنها، چه از نظر علمی و چه فرهنگی، به ما کمک می‌کند ارزشِ محیط‌زیست بومی را بهتر بفهمیم و برای حفاظت از آن تلاش کنیم.

به گزارش راز بقا زیباموش فشمی (Calomyscus grandis) یکی از گونه‌های منحصر‌به‌فرد پستانداران ایران است که به‌دلیل زیبایی ظاهری، زیستگاه خاص و نقش مهمش در اکوسیستم‌های کوهستانی، ارزش توجه بیشتر دارد. مطالعه، حفاظت و معرفی این گونه می‌تواند بخشی از تلاش‌های ما برای حفظ تنوع طبیعی و ارزشمند کشورمان باشد.