زمانی که اقیانوس باستانی تتیس، ایران را پوشانده بود چه موجوداتی اینجا زندگی می‌کردند؟

راز بقا: پیش از آن‌که رشته‌کوه‌های زاگرس و البرز سر از دل زمین بیرون بیاورند و پیش از آن‌که کویر لوت و دشت کویر شکل بگیرند، بخش بزرگی از سرزمینی که امروز ایران می‌نامیم، زیر آب‌های گرم و کم‌عمق دریایی عظیم به نام تتیس قرار داشت.

به گزارش راز بقا، اگر می‌توانستیم حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون سال به گذشته سفر کنیم، به‌جای شهرها، کوه‌ها و بیابان‌ها، با دریایی آبی‌رنگ روبه‌رو می‌شدیم که پر از موجوداتی عجیب بود؛ موجوداتی که بعضی از آنها شبیه هیولا‌های افسانه‌ای بودند و برخی دیگر اجداد جانوران دریایی امروزی به شمار می‌روند. نکته جالب اینجاست که بسیاری از فسیل‌های این موجودات هنوز هم در نقاط مختلف ایران، از زاگرس گرفته تا البرز و حتی کویر مرکزی، پیدا می‌شوند.

تتیس؛ دریایی که ایران را در آغوش گرفته بود

دریای تتیس میلیون‌ها سال بین دو ابرقاره بزرگ «لوراسیا» در شمال و «گندوانا» در جنوب قرار داشت. آب این دریا گرم، سرشار از اکسیژن و محل زندگی هزاران گونه جانوری بود. در آن زمان، ایران هنوز به شکل امروزی وجود نداشت و بیشتر بخش‌های آن در کف این دریا یا در سواحل کم‌عمق آن قرار داشتند. با حرکت آرام صفحات زمین‌ساختی، برخورد صفحه عربستان با اوراسیا آغاز شد و در نهایت رشته‌کوه‌های زاگرس و البرز از دل آب بیرون آمدند. به همین دلیل است که امروز در ارتفاعات چند هزار متری زاگرس می‌توان فسیل موجودات دریایی پیدا کرد؛ جایی که زمانی کف دریا بوده است.

فرمانروایان ناشناخته آب‌های ایران باستان

اگر در آب‌های تتیس شنا می‌کردید، احتمالاً اولین موجودی که توجهتان را جلب می‌کرد آمونیت‌ها بودند. این جانوران خویشاوند دور اختاپوس و ماهی مرکب امروزی بودند، اما صدفی مارپیچی و زیبا داشتند که گاهی قطر آن به بیش از یک متر می‌رسید. فسیل آمونیت‌ها امروزه در بسیاری از مناطق ایران یافت شده و یکی از مهم‌ترین شواهد وجود دریای تتیس محسوب می‌شود.

در کنار آنها، گروهی از خزندگان دریایی عظیم مانند ایکتیوسور‌ها و پلزیوسور‌ها نیز در آب‌های تتیس زندگی می‌کردند. ایکتیوسور‌ها ظاهری شبیه دلفین داشتند، اما در حقیقت خزنده بودند و برای تنفس باید هر چند دقیقه یک بار به سطح آب می‌آمدند. پلزیوسور‌ها نیز با گردن‌های بسیار بلند و باله‌های قدرتمند، آرام در میان آب‌های گرم حرکت می‌کردند و ماهی‌ها و نرم‌تنان را شکار می‌کردند.

کوسه‌ها، مرجان‌ها و شکارچیان بی‌صدا

دریای تتیس فقط خانه خزندگان غول‌پیکر نبود. انواع کوسه‌های اولیه نیز در این آب‌ها شنا می‌کردند. هرچند بیشتر آنها به بزرگی کوسه سفید امروزی نبودند، اما شکارچیان بسیار ماهری محسوب می‌شدند. در کنار آنها، صخره‌های مرجانی عظیمی وجود داشت که هزاران گونه ماهی رنگارنگ، اسفنج‌های دریایی، ستاره‌های دریایی و خارپوستان را در خود جای داده بودند.

بستر دریا نیز پر از صدف‌ها، دوکفه‌ای‌ها و بازوپایان بود؛ موجوداتی که پس از مرگ، پوسته‌هایشان به‌آرامی زیر رسوبات مدفون شد و طی میلیون‌ها سال به فسیل تبدیل شد. امروزه زمین‌شناسان با مطالعه همین فسیل‌ها می‌توانند سن لایه‌های سنگی ایران را با دقت زیادی تعیین کنند.

چرا هنوز ردپای این دنیا در ایران دیده می‌شود؟

شاید عجیب به نظر برسد، اما بسیاری از کوه‌های ایران در واقع از رسوبات همین دریای باستانی ساخته شده‌اند. سنگ‌های آهکی زاگرس، بخش‌هایی از البرز و حتی برخی ارتفاعات کرمان و فارس، زمانی کف دریای تتیس بودند. به همین دلیل، کوهنوردان و پژوهشگران گاهی در ارتفاعات هزاران متری با فسیل صدف، مرجان یا آمونیت روبه‌رو می‌شوند؛ یادگار‌هایی از زمانی که این نقاط در اعماق یک دریای گرم قرار داشتند.

وقتی کویر، روزی دریا بود

شاید شگفت‌انگیزترین بخش این داستان این باشد که بعضی از مناطقی که امروز خشک‌ترین نقاط ایران هستند، میلیون‌ها سال پیش زیر آب قرار داشتند. تصور کنید جایی مانند بخش‌هایی از کویر مرکزی یا دامنه‌های زاگرس، روزگاری محل شنا کردن خزندگان دریایی و حرکت دسته‌های بزرگ ماهیان بوده است. طبیعت در طول میلیون‌ها سال، چهره ایران را بار‌ها دگرگون کرده و هر لایه سنگ، بخشی از این داستان فراموش‌شده را در خود حفظ کرده است.

دفعه بعد که در دل کوه‌های زاگرس یا البرز سنگی را در دست گرفتید، شاید همان سنگ روزگاری کف دریایی بوده باشد که موجودات عجیب و باشکوه تتیس در آن زندگی می‌کردند؛ دنیایی که امروز فقط فسیل‌هایش از آن باقی مانده، اما هنوز راز‌های زیادی برای کشف شدن دارد.