بانگ عشق در جنگل؛ چرا فصل گاوبانگی مرالها، فصل خطر هم هست؟
در میانه شهریور، جنگلهای هیرکانی وارد یکی از حساسترین فصلهای سال میشوند؛ فصلی که صدای کشیده و قدرتمند مرالهای نر، از میان درختان میپیچد و خبر از آغاز گاوبانگی یا فصل جفتگیری گوزن قرمز میدهد. اما این بانگ که برای طبیعتدوستان نشانهای از حیات و تداوم نسل مرالهاست، میتواند برای شکارچیان غیرمجاز نیز راهی برای پیدا کردن این حیوان باشد. به همین دلیل، همزمان با آغاز گاوبانگی، چادرهای حفاظتی در بخشهایی از زیستگاههای مرال برپا میشوند؛ جایی که مأموریت اصلی نه پیدا کردن گوزن برای عکاسی، بلکه محافظت از آن در یکی از آسیبپذیرترین دورههای زندگیاش است.
فصل گاوبانگی مرالها آغاز میشود؛ دورهای که جنگلهای هیرکانی از صدای نرهای گوزن قرمز پر میشود، اما همین صدا میتواند حیوان را به یکی از آسیبپذیرترین روزهای زندگیاش برساند. چرا چادرهای گاوبانگی برپا میشوند و چرا «تور گاوبانگی» نباید به تور تماشای مرال تبدیل شود؟
در سکوت جنگلهای هیرکانی، صدایی شنیده میشود که برای دوستداران طبیعت نشانه فرارسیدن یکی از تماشاییترین فصلهای حیات وحش ایران است؛ بانگ کشیده و قدرتمند مرالهای نر.
فصلی که در شمال ایران به نام گاوبانگی شناخته میشود و در برخی گویشهای محلی نامهایی مانند وَرزاچِمِر، گوچِمِر یا گاوبانکی نیز برای آن به کار میرود.
اما پشت این صدا، داستانی فراتر از یک منظره تماشایی جریان دارد.
مرال یا گوزن قرمز در این دوره وارد فصل جفتگیری میشود؛ نرها با بانگهای بلند قلمرو خود را اعلام میکنند، با رقیبان رقابت میکنند و برای جلب مادهها تلاش میکنند. همین رفتار طبیعی اما حیوان را در برابر یک تهدید انسانی قدیمی، یعنی شکار غیرمجاز، آسیبپذیرتر میکند.
به گفته رضا مرتضاییپور، عکاس حیاتوحش، برای درک فلسفه چادرهای گاوبانگی باید ابتدا همین نقطه حساس زندگی مرال را شناخت.
گاوبانگی چیست و چرا مرالها در این فصل آسیبپذیرند؟
گاوبانگی در واقع همان فصل جفتگیری مرالهاست. زمان آغاز آن در همه مناطق دقیقاً یکسان نیست و با توجه به ارتفاع و شرایط زیستگاه تغییر میکند، اما معمولاً از نیمه شهریور آغاز میشود و تا مهرماه ادامه دارد.
در این دوره، مرالهای نر با بانگهای قدرتمند حضور خود را اعلام میکنند. این صدا بخشی از رقابت میان نرها و رفتار طبیعی آنها برای تعیین قلمرو و دسترسی به مادههاست.
اما صدای مرال برای انسان نیز قابل شنیدن و دنبال کردن است.
شکارچی غیرمجاز میتواند با تقلید صدای مرال نر، حیوان را تحریک کند تا به سمت او بیاید یا از روی صدای بانگ، محدوده حضور مرالها را شناسایی کند.
به این ترتیب، همان صدایی که برای یک عکاس حیاتوحش نشانه آغاز یکی از جذابترین فصلهای سال است، برای یک شکارچی میتواند سرنخی برای پیدا کردن طعمه باشد.
چادرهای گاوبانگی برای چه برپا میشوند؟
در چنین شرایطی است که چادرها و پستهای حفاظتی گاوبانگی اهمیت پیدا میکنند.
در بخشهایی از زیستگاههای مرال در جنگلهای هیرکانی، همزمان با آغاز فصل گاوبانگی نیروهای حفاظتی، محیطبانان و در برخی مناطق همیاران و گروههای مردمی در نقاط حساس مستقر میشوند.
وظیفه آنها فقط ایستادن در یک چادر وسط جنگل نیست.
کنترل مسیرهای ورود و خروج، گشتزنی در زیستگاه، مقابله با شکار غیرمجاز و کمک به افزایش امنیت مرالها، بخشی از مأموریت این گروههاست.
پایش وضعیت زیستگاه و مشاهده تغییرات مربوط به حضور مرالها نیز میتواند در کنار اقدامات حفاظتی انجام شود.
در واقع، چادر گاوبانگی را باید نوعی خط مقدم حفاظت از مرال در حساسترین مقطع سال دانست؛ جایی که حضور انسان نه برای نزدیک شدن به حیوان، بلکه برای دور نگه داشتن تهدیدها از آن تعریف شده است.
«تور گاوبانگی»؛ تماشای مرال یا حفاظت از مرال؟
اینجا یک تفاوت مهم وجود دارد که به گفته رضا مرتضاییپور نباید نادیده گرفته شود.
نام «تور گاوبانگی» ممکن است این تصور را ایجاد کند که با یک برنامه طبیعتگردی برای رفتن به جنگل، شنیدن بانگ مرال و پیدا کردن حیوان برای عکاسی روبهرو هستیم.
اما فلسفه اصلی چادر گاوبانگی چیز دیگری است.
مرال در این فصل نباید هدف تور باشد؛ باید هدف حفاظت باشد.
اگر گروهی با هدف مشارکت در حفاظت در چادر گاوبانگی حضور پیدا میکند، موفقیت آن را نباید با تعداد مرالهایی که دیده یا تعداد عکسهایی که ثبت کرده سنجید.
مهمتر این است که چند شب در زیستگاه حضور داشته تا امکان ورود شکارچیان غیرمجاز کاهش پیدا کند.
این تفاوت کوچکی نیست؛ تفاوت میان گردشگری حیاتوحش و مشارکت در حفاظت از حیاتوحش است.
چرا نزدیک شدن به مرالها در فصل گاوبانگی خطرناک است؟
مرالها در فصل جفتگیری رفتاری متفاوت و حساستر از روزهای معمول سال دارند.
تجمع انسان، صدای صحبت کردن، رفتوآمد خودرو، نور چراغ، نزدیک شدن عکاس یا طبیعتگرد و تلاش برای پیدا کردن محل دقیق حضور حیوان میتواند آرامش زیستگاه را برهم بزند.
مسئله فقط ترساندن یک حیوان نیست.
وقتی انسانها برای دیدن یک مرال به یک نقطه حساس هجوم میبرند، ممکن است رفتار طبیعی حیوان تغییر کند و فشار مضاعفی بر جمعیتی وارد شود که همزمان با فصل تولیدمثل درگیر رقابت، قلمروطلبی و جفتگیری است.
از این منظر، عکاسی از مرال همیشه به معنای کمک به حفاظت از مرال نیست.
گاهی بهترین عکس، عکسی است که برای گرفتنش مجبور نشدهایم حیوان را دنبال کنیم.
در گاوبانگی چه چیزی را باید تماشا کرد؟
برای بسیاری از علاقهمندان حیات وحش، شنیدن بانگ مرال یکی از جذابترین تجربههای حضور در جنگلهای هیرکانی است.
اما طبیعتگردی مسئولانه یک اصل ساده دارد:
حضور ما نباید هزینهای برای حیات وحش داشته باشد.
اگر قرار است صدای مرال را بشنویم، لازم نیست حتماً حیوان را پیدا کنیم.
اگر قرار است از مرال عکاسی کنیم، نباید آرامش حیوان را برای یک قاب زیبا قربانی کنیم.
و اگر قرار است در برنامهای با عنوان گاوبانگی شرکت کنیم، ارزش آن برنامه را نباید با تعداد حیوانات مشاهدهشده اندازه گرفت.
رضا مرتضاییپور این نگاه را در یک جمله خلاصه میکند:
«در فصل گاوبانگی مرال نباید هدف تور باشد؛ مرال باید هدف حفاظت باشد.»
شاید معنای واقعی گاوبانگی نیز همین باشد؛ اینکه در روزهایی که جنگل از صدای مرالهای نر پر میشود، انسان بیشتر از همیشه بداند که چه زمانی باید نزدیک شود و چه زمانی باید عقب بایستد.
گاهی حفاظت از یک حیوان نه با نزدیکتر شدن به آن، بلکه با فاصله گرفتن آغاز میشود.
عکسها: رضا مرتضاییپور، عکاس حیات وحش
خواندنیها
ارسال نظر
ویدیوهای برگزیده
دنیای گیاهان
علم و کیهان