میمون سیاه با لب‌های نارنجی که ۱۸ سال یک راز باقی ماند؛ دانشمندان سرانجام گونه جدید را شناسایی کردند

راز بقا: در اعماق جنگل‌های جمهوری دموکراتیک کنگو، میمونی سیاه‌رنگ با لکه‌ای نارنجی ـ کرم اطراف دهان و بینی زندگی می‌کند که نخستین تصویرش در سال ۲۰۰۸ ثبت شد؛ اما نزدیک به دو دهه طول کشید تا پژوهشگران بتوانند ثابت کنند با یک گونه کاملاً جدید روبه‌رو هستند. این میمون که مردم محلی آن را «لیکولی» (Likweli) می‌نامند، اکنون با نام علمی Colobus congoensis به‌عنوان گونه‌ای مستقل معرفی شده است.

به گزارش راز بقا، در نگاه اول شاید کشف یک گونه جدید میمون در سال ۲۰۲۶ چندان عجیب به نظر نرسد؛ اما در دنیای زیست‌شناسی، پیدا کردن یک نخستیِ بزرگ که تاکنون به‌طور رسمی برای علم شناخته نشده باشد، اتفاق بسیار نادری است.

لیکولی دقیقاً چنین داستانی دارد.

این میمون در بخش دورافتاده‌ای از جنگل‌های حوضه کنگو زندگی می‌کند؛ جایی که درختان بلند و تاج‌پوشش متراکم جنگل، دیدن حیوانات ساکن بالای درختان را بسیار دشوار می‌کند. پژوهشگران نخستین بار در سال ۲۰۰۸ تصویری از یک میمون ناشناس ثبت کردند، اما تصویر آن‌قدر واضح نبود که بتوان بر اساس آن هویت حیوان را مشخص کرد.

سال‌ها بعد، جست‌وجوی دوباره آغاز شد و در نهایت مجموعه‌ای از مشاهده‌ها، تصاویر بهتر، نمونه‌های زیستی، بررسی استخوان‌ها، DNA و حتی صدای حیوان، قطعات این معما را کنار هم گذاشتند.

نتیجه، معرفی گونه‌ای بود که نام علمی آن Colobus congoensis است و در میان مردم محلی با نام لیکولی شناخته می‌شود.

میمونی که چهره‌اش شبیه هیچ‌کدام از نزدیکانش نیست

لیکولی در نگاه اول بیشتر به یک تکه سیاه از جنگل شبیه است تا حیوانی با رنگ‌آمیزی عجیب.

بخش عمده بدنش پوشیده از موهای سیاه است، اما اطراف دهان و سوراخ‌های بینی پوستی با رنگی از صورتی تا نارنجی ـ کرم دیده می‌شود. اطراف چشم‌ها نیز حالتی شبیه ماسک ایجاد می‌کند و موهای بلند صورت، گوش‌های بزرگ و تاخورده و دم بلند از ویژگی‌های ظاهری دیگر آن هستند.

این میمون نسبت به بسیاری از گونه‌های دیگر جنس Colobus کوچک‌تر است و وزن یک فرد بالغ حدود ۶.۸ کیلوگرم گزارش شده است. طول بدن به همراه دم نیز حدود ۱.۲ متر است.

اما عجیب‌ترین ویژگی لیکولی فقط ظاهرش نیست.

صدای آن هم با نزدیک‌ترین خویشاوندانش تفاوت دارد.

پژوهشگران صدای غرش این حیوان را ضبط کردند و دریافتند که الگوی صوتی آن ویژگی‌های مشخصی دارد؛ از جمله تفاوت‌هایی در ساختار غرش و وجود صدای کوتاه شبیه خرخر یا فوت بین برخی توالی‌های غرش.

حتی در یک مورد، پژوهشگران گروهی حدود ۱۰تایی از لیکولی‌ها را مشاهده کردند که هنگام حمله یک عقاب تاج‌دار، به‌طور شدید و پشت‌سرهم غرش می‌کردند. بنابراین این صدا فقط یک «آواز» ساده نیست و می‌تواند در موقعیت‌های اجتماعی یا هنگام تهدید نقش داشته باشد.

اولین عکس در سال ۲۰۰۸ گرفته شد؛ اما معما حل نشد

داستان لیکولی از سال ۲۰۰۸ آغاز شد.

در جریان فعالیت‌های میدانی در منطقه‌ای که امروزه بخشی از پارک ملی لومامی است، پژوهشگران از یک میمون ناشناس عکس گرفتند. مشکل این بود که تصویر اولیه برای شناسایی دقیق کافی نبود.

حدود یک دهه بعد، در سال ۲۰۱۸، مشاهده دوباره این میمون و به‌دست آمدن تصاویر واضح‌تر باعث شد پژوهشگران جدی‌تر به سراغ معما بروند.

از آنجا تحقیقات گسترده‌تری آغاز شد.

بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲، در مجموع ۱۱۴ مشاهده از این میمون ثبت شد. اما این عدد را نباید با جمعیت حیوان اشتباه گرفت؛ ۱۱۴ مشاهده به معنی وجود فقط ۱۱۴ میمون نیست. بسیاری از این مشاهده‌ها مربوط به گروه‌هایی از حیوانات بوده‌اند و بخشی از ثبت‌ها نیز تنها بر اساس صدا انجام شده است.

حتی پس از چند سال جست‌وجو، لیکولی همچنان حیوانی بسیار دشوار برای مشاهده باقی ماند.

پژوهشگران برای بررسی وضعیت آن، گشت‌های حفاظتی، جست‌وجوهای هدفمند، بررسی مسیرهای جنگلی و سرشماری‌های صوتی در ساعات اولیه صبح انجام دادند.

نتیجه نشان داد که این میمون واقعاً نادر و بسیار محدودتر از بسیاری از خویشاوندانش است.

فقط ۱۷۰۰ کیلومتر مربع؛ یک محدوده بسیار کوچک

یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش، محدوده جغرافیایی بسیار کوچک Colobus congoensis است.

تا امروز این گونه از محدوده‌ای حدود ۱۷۰۰ کیلومتر مربع در شرق مرکزی جمهوری دموکراتیک کنگو شناخته شده است.

این محدوده میان رودخانه‌های بزرگ منطقه قرار دارد و بخش مهمی از زیستگاه آن جنگل‌های مرتفع با خاک‌های رسی عمیق است.

نکته جالب اینجاست که نزدیک‌ترین خویشاوند شناخته‌شده لیکولی، یعنی کولوبوس سیاه (Colobus satanas)، بیش از ۱۲۰۰ کیلومتر دورتر زندگی می‌کند.

این فاصله بزرگ یک پرسش جذاب تکاملی ایجاد می‌کند:

چطور دو خویشاوند نزدیک، در دو سوی چنین فاصله‌ای از هم جدا شده‌اند؟

پژوهشگران احتمال می‌دهند رودخانه‌ها و تغییرات جغرافیایی حوضه کنگو در طول میلیون‌ها سال، نقش مهمی در جدا شدن جمعیت‌ها و مسیر تکامل آنها داشته باشند.

در واقع، رودخانه‌های عظیم آفریقا فقط مسیر آب نیستند؛ برای بسیاری از حیوانات می‌توانند مانند دیوارهای طبیعی عمل کنند.

DNA نشان داد این میمون واقعاً یک گونه جداست

ظاهر متفاوت به‌تنهایی برای معرفی یک گونه جدید کافی نیست.

برای اینکه دانشمندان مطمئن شوند لیکولی فقط یک جمعیت متفاوت از یکی از گونه‌های شناخته‌شده نیست، سراغ چند نوع شواهد رفتند.

آنها ویژگی‌های بدنی و استخوانی حیوان را بررسی کردند، DNA میتوکندریایی را با نمونه‌های گونه‌های دیگر مقایسه کردند و صداهای آن را نیز مورد تحلیل قرار دادند.

حتی سه نمونه مرده که در سال ۲۰۲۱ توسط مأموران حفاظت پارک از شکارچیان ضبط شده بود، با مجوز در اختیار پژوهشگران قرار گرفت؛ دو ماده بالغ و یک نر بالغ. همین نمونه‌ها امکان بررسی دقیق‌تر استخوان‌ها، دندان‌ها و ویژگی‌های بدنی حیوان را فراهم کردند.

وقتی نتایج ژنتیکی، آناتومیکی و صوتی در کنار هم قرار گرفتند، تصویر بسیار روشن‌تر شد:

لیکولی فقط یک جمعیت عجیب از یک گونه شناخته‌شده نبود.

این حیوان یک شاخه تکاملی مستقل بود.

به همین دلیل پژوهشگران آن را به‌عنوان گونه جدید Colobus congoensis معرفی کردند.

جدایی این دو میمون میلیون‌ها سال قبل اتفاق افتاده است

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این کشف، سن جدایی تکاملی لیکولی از نزدیک‌ترین خویشاوندش است.

تحلیل مولکولی پژوهشگران نشان می‌دهد نیای مشترک C. congoensis و کولوبوس سیاه احتمالاً حدود ۴.۲۷ تا ۵.۷۸ میلیون سال پیش زندگی می‌کرده است.

یک روش دیگر برای محاسبه این زمان، بازه‌ای حدود ۳.۴۴ تا ۴.۷۳ میلیون سال را به دست داده است.

این اختلاف به روش‌های مختلف تاریخ‌گذاری و محدودیت داده‌های ژنتیکی مربوط می‌شود و پژوهشگران تأکید کرده‌اند که بررسی ژنوم‌های کامل در آینده می‌تواند تصویر دقیق‌تری ارائه دهد.

یعنی میمونی که تازه در سال ۲۰۲۶ نام علمی گرفته، در واقع شاخه‌ای از یک دودمان بسیار قدیمی است که میلیون‌ها سال مسیر تکاملی جداگانه‌ای را طی کرده است.

حتی مردم محلی هم به‌سختی آن را می‌شناختند

شاید یکی از عجیب‌ترین بخش‌های ماجرا این باشد که دانشمندان برای فهمیدن اینکه مردم منطقه این حیوان را می‌شناسند یا نه، فقط به جنگل نرفتند؛ آنها سراغ خود جوامع محلی هم رفتند.

پژوهشگران با ساکنان ۵۲ روستا در اطراف محدوده زندگی لیکولی گفت‌وگو کردند.

تنها ساکنان هشت روستا توانستند حیوان را بشناسند و توصیف دقیقی از آن ارائه کنند.

برای منطقه‌ای که مردمش معمولاً شناخت بسیار خوبی از جانوران محلی دارند، این موضوع اهمیت دارد.

لیکولی بخش زیادی از زندگی خود را در ارتفاع بالای جنگل می‌گذراند و به همین دلیل به‌سادگی دیده نمی‌شود.

در زبان محلی، نام Likweli برای آن استفاده می‌شود و پژوهشگران نیز توصیه کرده‌اند همین نام به‌عنوان نام رایج حیوان حفظ شود.

زندگی در بالای درختان؛ جایی که شکارچی هم وجود دارد

لیکولی عمدتاً در تاج یا بخش میانی درختان جنگل‌های بالغ حرکت می‌کند.

گروه‌های آن معمولاً کوچک‌اند؛ میانگین اندازه گروه‌هایی که پژوهشگران مشاهده کرده‌اند حدود ۶.۲ فرد بوده است، هرچند گروه‌های یک تا ۲۰ فرد نیز ثبت شده‌اند.

این میمون‌ها گاهی در گروه‌های مختلط با گونه‌های دیگر نخستی‌ها حرکت می‌کنند؛ یعنی چند گونه مختلف میمون می‌توانند در یک گروه یا ساختار اجتماعی موقت کنار هم دیده شوند.

اما زندگی در ارتفاع بالا به معنی مصونیت از شکارچیان نیست.

در یکی از مشاهدات، گروهی از حدود ۱۰ لیکولی هنگام حمله یک عقاب تاج‌دار از بخش بالایی تاج‌پوشش به سمت لایه‌های پایین‌تر جنگل حرکت کردند و همزمان صداهای شدید تولید کردند.

این مشاهده کوچک، پنجره‌ای به زندگی حیوانی باز می‌کند که هنوز بسیاری از جزئیات زندگی‌اش برای علم ناشناخته است.

اما شاید کشف این میمون خبر خوبی نباشد

معمولاً وقتی دانشمندان یک گونه جدید را معرفی می‌کنند، اولین واکنش هیجان‌انگیز است:

یک گونه ناشناخته دیگر پیدا شده است.

اما برای لیکولی، بخش تاریک داستان بلافاصله بعد از کشف آغاز می‌شود.

محدوده شناخته‌شده این گونه بسیار کوچک است و پژوهشگران آن را حیوانی نادر توصیف می‌کنند. شکار و فشار انسانی در اطراف زیستگاه آن نیز از نگرانی‌های اصلی هستند.

پژوهشگران در مقاله علمی خود پیشنهاد کرده‌اند که Colobus congoensis برای ارزیابی در رده در معرض خطر (Endangered) فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، IUCN، قرار گیرد. این پیشنهاد به معنای آن نیست که این طبقه‌بندی همین حالا به‌طور رسمی توسط IUCN نهایی شده است.

این تفاوت مهم است؛ چون هنوز اطلاعات کافی برای تعیین دقیق اندازه جمعیت وجود ندارد.

برخی گزارش‌های رسانه‌ای بر اساس برآوردهای اولیه پژوهشگران، جمعیتی در حدود ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ فرد را مطرح کرده‌اند، اما خود پژوهش علمی تأکید دارد که اطلاعات جمعیتی هنوز محدود است و باید تحقیقات بیشتری انجام شود.

یک گونه جدید، اما یک راز قدیمی

کشف لیکولی یک تناقض جالب درباره طبیعت نشان می‌دهد.

ما در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که ماهواره‌ها، پهپادها، دوربین‌های تله‌ای، آزمایشگاه‌های ژنتیک و فناوری‌های پیشرفته تقریباً همه‌جا حضور دارند؛ با این حال هنوز در جنگل‌های زمین حیواناتی زندگی می‌کنند که علم رسمی حتی نامی برایشان نداشته است.

و این حیوان حتی آن‌قدر کوچک یا میکروسکوپی نیست که بتوان این مسئله را صرفاً به دشواری مشاهده موجودات ریز نسبت داد.

یک میمون حدود هفت کیلویی، با موهای سیاه براق و لکه‌ای نارنجی‌رنگ روی صورت، می‌توانسته سال‌ها در بالای درختان جنگل کنگو زندگی کند و از دید دانشمندان پنهان بماند.

نخستین تصویرش در سال ۲۰۰۸ ثبت شد.

یک دهه بعد دوباره توجه پژوهشگران را جلب کرد.

پس از سال‌ها جست‌وجو، ۱۱۴ مشاهده، گفت‌وگو با جوامع محلی، بررسی نمونه‌های زیستی، استخوان‌ها، DNA و صدا، سرانجام در سال ۲۰۲۶ نامی رسمی پیدا کرد:

Colobus congoensis.

اما شاید مهم‌ترین بخش داستان این باشد که دانشمندان هنوز همه چیز را درباره این میمون نمی‌دانند.

نمی‌دانند جمعیت واقعی آن دقیقاً چقدر است، رفتار اجتماعی آن تا چه اندازه پیچیده است و محدوده واقعی پراکنش آن چقدر بزرگ یا کوچک است.

بنابراین معرفی این گونه پایان داستان لیکولی نیست؛ شاید تازه آغاز شناخت حیوانی باشد که میلیون‌ها سال پیش مسیر تکاملی خود را از نزدیک‌ترین خویشاوندش جدا کرد و در گوشه‌ای دورافتاده از جنگل کنگو، تا همین چند سال پیش، تقریباً از چشم علم پنهان ماند.

منابع:

• پژوهش اصلی: Hart و همکاران، Likweli: A remarkable new species of Colobus monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo، منتشرشده در PLOS One در سال ۲۰۲۶.

• Yale News، گزارش معرفی گونه و جزئیات مصاحبه با جوامع محلی و تیم پژوهش.

• Reuters، گزارش درباره کشف و ویژگی‌های ظاهری و صوتی لیکولی.

• گزارش تحلیلی درباره پراکنش، ویژگی‌های تکاملی و وضعیت حفاظتی گونه.