چه کسی و چگونه اولین بار آتش را کشف کرد؟ کجا برای نخستین بار آتش کشف شد؟ اینها سوالاتی هستند که در این مقاله راز بقا سعی خواهیم کرد به آن پاسخ دهیم. با راز بقا همراه باشید: کشف آتش توسط انسانهای اولیه از مهمترین اکتشافات درتاریخ بشر به شمار میآید، ولی اینکه انسانهای اولیه چطور موفق به روشن نمودن آتش و استفاده از آن شدند موضوعی است که هیچ اطلاعات معتبری موجود نیست و فقط از روی شواهد و آثار و نگاه کردن به زندگی اجداد ما در گذشته میتوان حدسهایی زد.
به گزارش راز بقا، از آنجایی که با برخورد ساعقهها به درختان آتش ایجاد میشد احتمالا انسانها قبل از اینکه از طرز روشن کردن آتش اطلاعاتی داشته باشند نحوه بکار بردن و استفاده از آن را میدانستند. برای حفظ کردن این شعله سوزان سعی کردن تا نحوه روشن کردن آن را بیابند تا اینکه دریافتند با ساییدن یک چوب روی چوب دیگر و ایجاد گرما میتوانند آتش درست کنند. همچنین با برخورد دو سنگ به یکدیگر (سنگ چخماق) جرقهی ایجاد میشود که میتوانستند به وسیله چوب و برگها خشک شده از آن آتش به وجود آورند. در زمانهای قدیم بسیاری از مردم آتش دائمی داشتند و آن را تا مدتها حفظ میکردند. مانند آزتکها در مکزیک، ایرانی ها، رومی ها، یونانیها و مصریها درمعابد خود آتش را نگهداری میکردند.

سرخپوستان قبایل مخصوصی در آلاسکا برای روشن کردن آتش، از گوگرد استفاده میکنند بدین صورت که با گوگرد اندود کردن دو سنگ و بهم زدن آنها گوگرد آتش میگیرد و این سنگها را در بین برگها خشک شده و چوبها قرار میدهند و آتش ایجاد میشود. سرخپوستان آمیرکایی با ساییدن دو قطعه چوب به یکدیگر آتش درست میکنند.

در دو کشور چین و هندوستان با زدن یک تکه سفال شکسته به چوب خیزران (پوست چوب خیزران بسیار سخت است و خاصیتی شبیه به سنگ چخماق را دارد) آتش ایجاد میشود. اسکیموها نیز با مالش دادن یک تکه کوارتز به آهن آتش روشن میکنند.
یونانیهای باستان و رومیها با بکار بردن نوعی عدسی که آن را شیشه سوزان مینامیدند در برابر اشعه خورشید قرار میدادند و آن را روی چوبهای خشک متمرکز میکردند. هنگامی که اشعه حرارتی حاصل از آن متمرکز میشد باعث میشد چوبها آتش بگیرند.
باید گفت انسانهای اولیه قبل از کشف آتش از برگ ها، ریشه ها، میوههای درختان و تخم پرندگان برای تغذیه خود استفاده میکردند، اما با یافتن آتش غذاهای گوشتی و پخته نیز به آنها اضافه شد. همچنین با پیدا کردن آتش از آن برای روشنایی، گرم شدن و پخت گوشت و ساختن ظروف سفالی و ابزارهای سنگی استفاده کردند.

دانشمندان می گویند شواهد جدیدی به دست آورده اند که نشان می دهد، اجداد انسان از یک میلیون سال پیش به این سو از آتش استفاده می کرده اند. دانشمندان از روی باقی مانده های خاکستر و تکه های استخوان که در غار واندرورک در آفریقای جنوبی به این نتایج رسیده اند.
این گروه از محققان در مقاله ای که در نشریه علمی "پی ان ای اس" (گزارش آکادمی ملی علوم آمریکا) نوشته اند که باقی مانده های خاکستر و استخوان نشان دهنده این است که در این غار آتشی روشن بوده که تحت کنترل بوده است.

کشف آتش از مهمترین عوامل رشد و تکامل بشر است. برای اینکه با آتش بود که انسان توانست غذایش را بپزد و به تکنولوژی های جدید دست پیدا کند.
ابزار و آلاتی که در این غار پیدا شده، نشان می دهد که "انسان راست قامت" در این غار زندگی می کرده است. رد این گونه از اجدادمان را دانشمندان تا یک میلیون و هشت صد هزار سال پیش گرفته اند.
برای دانشمندان سخت است که به صورت دقیق تعیین کند که از چه زمانی توانسته آتش را کنترل کند. پیش از این حتی ادعا شده بود که انسان، پیش از دوره غار واندرورک هم می دانسته چطور آتش را تحت اختیار خود در آورد.

اما این ادعاها همواره مورد نقد قرار گرفته بودند. مثلا اینکه می گفتند بقایای آتش در محیط باز می تواند حاصل آتش سوزی در جریان رعد و برق هم باشد.
در صورتی که این ادعا درست باشد و شک گرایان به آن ایرادی نگیرند، نخستین نشانه های کشف شده استفاده بشر از آتش کنترل شده ۳۰۰ هزار سال عقب تر می رود. دانشمندانی که در کار این کشف بودند، از آمریکا، اسرائیل، آلمان و آفریقای جنوبی بوده اند.
آنها در مقاله خود نوشته اند که بقایای خاکستر و استخوان و برگ و چمن را ۳۰ متر درون غار کشف کرده اند. آنها از این موضوع نتیجه گرفته اند که باد نمی توانسته این همه برگ و استخوان را به چنان عمقی در غار ببرد. همچنین عمق خاکسترها هم نشان می دهد که در آن محل بارها آتش روشن شده بوده است.

از اولین آثار و شواهد بدست آمده در رابطه با ارتباط انسانهای اولیه با آتش مربوط به منطقه دریاچه تورکانای کنیا است. در این مکان در منطقهای به نام کوبی فارا که قدمت آن ۱٫۶ میلیون سال پیش است تا عمق چند سانتی متری خاک تکههای اکسید شدهای از خاک وجود دارد که محققان و باستان شناسان آن را نوعی مدرک برای اثبات کشف و کنترل آتش در آن زمان میدانند.
در مکانی دیگر که در مرکز کنیا است منطقهای به نام چساوانجا که قدمت آن نیز به ۱٫۴ میلیون سال پیش بر میگردد سنگ آواری رسی سوخته پیدا شده است.
سایر مناطق دیرینه سنگی زیرین در آفریقا شامل گدب در اتیوپی (آثاری از سنگهای سوخته)، اسورتکرنز (پیدا شدن ۲۷۰ قطعه استخوان سوخته از مجموع ۶۰۰۰۰ قطغه استخوانی که قدمت آنها ۶۰۰ هزار یا یک میلیون سال است) و غار واندرورک (یافتن خاکستر و استخوانهای سوخته که قدمتی در حدود ۱ میلیون سال دارند) میشود که از این میان دو منطقه اسورتکرنز و غار واندرورک در آفریقای جنوبی قرار دارند.

اولین آثار استفاده و کنترل آتش این بار در اسرائیل یافت شده است. در مکانهای دیرینه سنگی زیرین که قدمتی در حدود ۷۹۰۰۰۰ هزار سال دارد چوب و دانههای سوخته پیدا شده است. پس از آن مکان دیرینه سنگی زیرین دیگری در منطقهای از چین به نام زوکودیان است که جزء قدیمیترین مکانها با قدمتی در حدود ۴۰۰۰۰۰ سال به شمار میآید. همچنین شواهدی در منطقهای از انگلستان به نام بیچه دیت با قدمتی در حدود ۴۰۰ هزار سال، یافت شده است.
تولید و استفاده از آتش میتواند به عنوان اولین قدم در راه تمدن بشر باشد. کشف آتش توسط بشر گامی بزرگ و مهم در جهت پیشرفت تمدن به شمار میآید. انسان با پختن غذا، سبب مطبوعتر شدن آن میشود و با دودی کردن مواد غذایی از فاسد شدن زود هنگام آن جلوگیری میکردند. با استفاده از حرارت و آتش به ساختن ابزارها و سلاحهای جنگی مقاوم پرداخته اند. استفاده از روشنی آتش در مکان زندگی خود از خطر حمله حیوانات وحشی در امان بودند. همچنین با حرارت و گرمای آتش خود را در برابر سرما محافظت میکردند و میتواستند در مناطق سرد سیر نیز زندگی کنند.

اولین موارد قابل استفاده برای سوخت آتش در دوران باستان چوبها و برگهای خشک شده بودند. بعدها با انتخاب نوع چوب مانند بلوطها که سوختی متفاوت با سوخت چوبهای نرم کاج دارند. مدت سوختن آتش و چگونه داغ شدن آن به چگالی و مقدار رطوبت چوب بستگی دارد.
به خاطر عرصه محدود چوب در مناطق مختلف باید از منابع دیگری برای سوخت آتش در نظر گرفته شود به این دلیل که هنگامی که برای ساخت مبلمان و یا ساختمانها به انواع چوب نیاز است مقدار چوب برای سوخت رفته رفته کم میشود. از سوختهای جایگزین میتوان به ذغال سنگ نارس یا پیت، مدفوع حیوانات، چمن بریده، کاه و یونجه و جلبکهای دریایی اشاره کرد.
زمان دقیق آغاز استفاده انسانتباران از آتش مشخص نیست. شواهد باستانشناسی از آفریقا نشان میدهند که برخی انسانتباران احتمالاً بیش از یک میلیون سال پیش با آتش سروکار داشتهاند، اما تشخیص آتش طبیعی از آتشی که انسان آن را کنترل کرده، دشوار است. شواهد استفاده مکرر و کنترلشده از آتش در دورههای مختلف بهتدریج افزایش مییابند و پژوهشگران هنوز درباره تاریخ دقیق آغاز این رفتار اتفاق نظر کامل ندارند.
در مقاله راز بقا، شواهد کشفشده در غار واندرورک در آفریقای جنوبی به حدود ۹۰۰ هزار سال پیش نسبت داده شدهاند. این یافتهها به فرضیه استفاده انسانتباران از آتش در این دوره کمک میکنند. با این حال، باید میان وجود بقایای سوختگی در یک محوطه و اثبات روشنکردن عمدی آتش یا استفاده منظم از آن تفاوت قائل شد. شواهد باستانشناختی برای تعیین میزان کنترل انسان بر آتش اهمیت اساسی دارند.
غار واندرورک (Wonderwerk Cave) در آفریقای جنوبی و در نزدیکی شهر کورومان قرار دارد. این محوطه یکی از مکانهای مهم باستانشناسی برای مطالعه تاریخ حضور انسانتباران، ابزارهای سنگی و شواهد احتمالی استفاده از آتش است. بقایای موجود در لایههای مختلف غار به پژوهشگران کمک میکنند تغییرات رفتار و فناوری انسانهای گذشته را در بازههای زمانی طولانی بررسی کنند.
غار واندرورک یکی از محوطههای مهم دارای شواهد قدیمی استفاده از آتش است، اما معرفی آن بهعنوان قدیمیترین محل قطعی استفاده انسان از آتش، به تعریف «استفاده»، «کنترل» و «روشنکردن» آتش بستگی دارد. در محوطههای دیگری در آفریقا و خارج از آن نیز آثار سوختگی قدیمی کشف شدهاند که تفسیر برخی از آنها همچنان مورد بحث است. به همین دلیل، بهتر است از عبارت «یکی از شواهد مهم و قدیمی استفاده انسانتباران از آتش» استفاده شود.
یکی از فرضیههای مطرح این است که انسانتباران نخست از آتشهای طبیعی، مانند آتشسوزیهای ناشی از برخورد صاعقه با پوشش گیاهی، بهره میبردند. آنها ممکن بود پس از خاموششدن بخش بزرگی از آتشسوزی، اخگرهای باقیمانده یا مواد نیمسوز را جمعآوری کنند و به محل امنتری ببرند. این سناریو از نظر علمی محتمل است، اما جزئیات نخستین مواجهه انسان با آتش و شیوه دقیق انتقال آن بهطور مستقیم قابل مشاهده نیست.
نمیتوان با اطمینان گفت نخستین انسانتبارانی که از آتش استفاده کردند، توانایی روشنکردن آن را نیز داشتند. استفاده از آتش طبیعی، نگهداری اخگرها، شعلهور نگهداشتن آتش و تولید آتش از مواد خام، مهارتهای متفاوتی هستند که ممکن است در زمانهای جداگانه شکل گرفته باشند. همین تفاوت یکی از دلایل اصلی اختلافنظر دانشمندان درباره زمان آغاز تسلط انسان بر آتش است.
برای حفظ آتش، باید مواد سوختنی مناسب و شرایطی فراهم میشد که اخگرها بهسرعت خاموش نشوند. چوب نیمسوز و زغال میتوانند در شرایط مناسب برای مدتی گرما تولید کنند. پناهگاههایی مانند غارها نیز ممکن بود در برابر باد و بارندگی محافظت بیشتری فراهم کنند. با این حال، درباره روشهای دقیق نگهداری آتش در صدها هزار سال پیش، شواهد مستقیم محدودی در اختیار داریم و نمیتوان تمام روشهای پیشنهادی را واقعیتی اثباتشده دانست.
کنترل آتش فرصتهای تازهای برای بقا و سازگاری انسانتباران فراهم کرد. آتش میتوانست گرما و روشنایی ایجاد کند، در برخی شرایط جانوران را دور نگه دارد و امکان پخت غذا را فراهم سازد. استفاده از آتش همچنین ممکن بود فعالیتهای گروهی را در ساعات تاریکی افزایش دهد. اهمیت این دستاورد تنها به یک کاربرد محدود نبود، بلکه از مجموعهای از مزایای زیستی، رفتاری و اجتماعی ناشی میشد.
پختن غذا میتواند بسیاری از مواد غذایی را نرمتر و جویدن و هضم آنها را آسانتر کند. حرارت همچنین برخی عوامل بیماریزا را از بین میبرد و قابلیت استفاده از بعضی مواد غذایی را افزایش میدهد. پژوهشگرانی مانند ریچارد رنگهام فرضیههایی مطرح کردهاند که بر اساس آنها، پخت غذا در تغییرات زیستی و تکاملی انسان نقش مهمی داشته است. با این حال، رابطه میان پخت غذا، تغییرات مغز و دگرگونیهای آناتومیکی انسان پیچیده است و نمیتوان همه این تغییرات را تنها به کشف آتش نسبت داد.
برخی نظریههای تکاملی، افزایش دسترسی به انرژی از طریق پخت غذا را یکی از عوامل مؤثر بر تکامل مغز انسان میدانند. غذاهای پخته ممکن است آسانتر هضم شوند و بخشی از محدودیتهای دریافت انرژی از غذاهای خام را کاهش دهند. با این حال، اندازه مغز در طول تکامل انسان تحت تأثیر عوامل متعدد، از جمله رژیم غذایی، ساختار اجتماعی، محیط و تغییرات ژنتیکی قرار داشته است. بنابراین، نمیتوان بزرگشدن مغز انسان را نتیجه مستقیم و انحصاری استفاده از آتش دانست.
بله. استفاده از گوشت بهعنوان غذا پیش از شواهد قطعی کنترل آتش در میان انسانتباران وجود داشته است. آثار برش روی استخوان حیوانات و ابزارهای سنگی از جمله شواهدی هستند که درباره پردازش لاشهها اطلاعات میدهند. آتش و پخت غذا احتمالاً روشهای بهرهبرداری از منابع غذایی را تغییر دادند، اما نباید آغاز مصرف گوشت را با آغاز پخت غذا یکی دانست.
بله، غارها و پناهگاههای سنگی میتوانستند پیش از استفاده منظم از آتش نیز برای برخی انسانتباران محل پناه یا فعالیت باشند. استفاده از غار لزوماً به معنای زندگی دائمی در آن نیست؛ ممکن بود گروهها در زمانهای خاص برای پناهگرفتن، فعالیتهای روزانه یا دسترسی به منابع طبیعی وارد غار شوند. باستانشناسان با بررسی لایههای رسوبی، بقایای جانوری و ابزارها تلاش میکنند نوع استفاده از هر محوطه را مشخص کنند.
آتش ممکن بود در برخی شرایط به دور نگهداشتن بعضی جانوران کمک کند، اما میزان اثربخشی آن به نوع حیوان، اندازه آتش، محیط و رفتار جانور بستگی داشت. نباید تصور کرد که انسانهای اولیه با روشنکردن آتش از تمام شکارچیان در امان میماندند. حفاظت در برابر شکارچیان احتمالاً به ترکیبی از انتخاب محل مناسب، همکاری گروهی، شناخت محیط و دیگر رفتارهای دفاعی وابسته بود.
آتش میتواند محیط اطراف را در تاریکی روشن کند و در صورت استفاده کنترلشده، زمان فعالیت انسان را از ساعات روشنایی روز فراتر ببرد. این ویژگی ممکن بود بر تعاملات اجتماعی، فعالیتهای روزانه و استفاده از پناهگاهها اثر بگذارد. با این حال، تعیین دقیق زمان و شیوه استفاده از آتش برای روشنایی در جوامع بسیار قدیمی، به شواهد باستانشناختی وابسته است.
بله. شواهد باستانشناختی نشان میدهند نئاندرتالها در دورههای مختلف از آتش استفاده میکردند. آتش میتوانست در گرمماندن، آمادهسازی غذا و برخی فعالیتهای فناورانه آنها نقش داشته باشد. در برخی پژوهشها نیز ارتباط میان آتش و تولید مواد چسبنده برای اتصال قطعات ابزار بررسی شده است. با این حال، شیوه استفاده از آتش در همه گروههای نئاندرتال و در تمام دورهها یکسان نبوده است.
پژوهشگران تنها به مشاهده خاک یا سنگ تغییررنگداده اکتفا نمیکنند؛ زیرا آتشسوزی طبیعی نیز میتواند چنین آثاری بر جای بگذارد. آنها محل دقیق بقایای سوخته، الگوی پراکندگی آنها، تغییرات شیمیایی و ساختاری رسوبات، آثار حرارت روی ابزارها و ارتباط میان یافتهها را بررسی میکنند. استفاده از روشهای میکروسکوپی و آزمایشگاهی کمک میکند مشخص شود آیا آثار سوختگی احتمالاً حاصل فعالیت انسانی بودهاند یا میتوان آنها را با فرایندهای طبیعی توضیح داد.
بله. صاعقه، فعالیت آتشفشانی و آتشسوزی پوشش گیاهی میتوانند خاک، چوب، استخوان و سنگ را در معرض حرارت قرار دهند. به همین دلیل، وجود مواد سوخته در یک محوطه باستانی بهتنهایی اثبات نمیکند که انسان در آنجا آتش روشن کرده است. دانشمندان باید شواهد را در بستر زمینشناختی و باستانشناختی همان محل بررسی کنند تا احتمال منشأ طبیعی یا انسانی را ارزیابی کنند.
آتش احتمالاً یکی از عواملی بود که زندگی در محیطهای سرد را آسانتر میکرد، زیرا امکان تولید گرما و آمادهسازی غذا را فراهم میساخت. با این حال، مهاجرت انسانتباران به مناطق مختلف به عوامل متعددی مانند سازگاری بدنی، دسترسی به منابع غذایی، فناوری ابزارسازی و شرایط اقلیمی وابسته بود. پژوهشها نشان میدهند حضور انسانتباران در برخی مناطق سردتر الزاماً به معنای استفاده منظم از آتش در تمام آن دورهها نیست.
این موضوع برای همه جمعیتها و دورههای پیشاتاریخی مشخص نیست. در مناطقی که آتش طبیعی بهطور متناوب رخ میداد، ممکن بود انسانتباران در برخی فصلها دسترسی بیشتری به آتش داشته باشند. نگهداری اخگرها میتوانست وابستگی به آتشسوزیهای طبیعی را کاهش دهد، اما میزان رواج این رفتار در دورههای مختلف هنوز بهطور کامل روشن نشده است.
آتش میتوانست فضایی برای گردهمآمدن اعضای گروه فراهم کند؛ بهویژه در شب یا در محیطهای سرد. چنین موقعیتهایی ممکن بود فرصت تعامل، انتقال تجربه و هماهنگی فعالیتهای گروهی را افزایش دهند. با این حال، جزئیات روابط اجتماعی پیرامون آتش در جوامع بسیار قدیمی بهطور مستقیم ثبت نشدهاند و تفسیر آنها بر پایه ترکیبی از شواهد باستانشناسی و پژوهشهای تطبیقی انجام میشود.
روشهایی مانند ایجاد اصطکاک میان قطعات چوب یا تولید جرقه با ضربهزدن مواد مناسب، در فرهنگهای انسانی مختلف شناخته شدهاند. اما نمیتوان بدون شواهد مشخص، یکی از این روشها را به نخستین انسانتبارانی که آتش را کنترل کردند نسبت داد. استفاده از آتش طبیعی ممکن است مدتها پیش از پیدایش فناوریهای قابلاعتماد برای تولید عمدی آتش آغاز شده باشد.
این شواهد نشان میدهند رابطه انسانتباران با آتش احتمالاً فرایندی تدریجی بوده است، نه یک اختراع ناگهانی در یک روز یا یک مکان مشخص. استفاده اتفاقی از آتش طبیعی، نگهداری آن و تولید عمدی شعله میتوانستهاند در دورهها و مناطق مختلف شکل بگیرند. بررسی این مراحل به دانشمندان کمک میکند نقش فناوری، تغذیه و سازگاری محیطی را در تکامل انسان بهتر درک کنند.