قارچ مغز؛ قارچی شبیه مغز انسان که با سمی بسیار خطرناک و مرگبار که سوخت موشک تولید می‌کند!

راز بقا: قارچ مغز یا ژیرو‌میترا اسکولنتا (Gyromitra esculenta) یکی از بدنام‌ترین قارچ‌های جهان است. این گونه که به شاخه‌ی آسکومیست‌ها (Ascomycota) و سرده Gyromitra تعلق دارد، به دلیل شباهت ظاهری‌اش به مورل‌های واقعی (Morchella) با نام مورل کاذب شناخته می‌شود. 

به گزارش راز بقا، بارزترین ویژگی این قارچ، کلاهکی نامنظم و چین‌خورده شبیه مغز انسان است که رنگ آن معمولاً قهوه‌ای تیره تا شاه‌بلوطی بوده و قطر آن می‌تواند به ۱۰ سانتی‌متر برسد. با وجود ظاهر فریبنده و سابقه‌ی طولانی مصرف انسانی قارچ مغز در برخی مناطق، به‌شدت سمی است و موارد متعددی از مسمومیت و مرگ را رقم زده؛ موضوعی که آن را به یکی از بحث‌برانگیزترین قارچ‌های ظاهراً خوراکی جهان تبدیل کرده است. 

ریخت‌شناسی و شناسایی

به گزارش راز بقا، کلاهک قارچ مغز مهم‌ترین شاخصه‌ی شناسایی آن است. برخلاف ساختار منظم و کندویی مورل‌های واقعی، کلاهک مورل کاذب پیچ‌خورده، لوب‌دار و به‌شدت نامنظم است و شباهتی آشکار به چین‌خوردگی‌های مغز انسان دارد. سطح آن صاف، اما پرچین است و اغلب دارای شیار‌های عمیق و برآمدگی‌های نامتقارن است. رنگ کلاهک از قهوه‌ای مایل به قرمز تا قهوه‌ای شکلاتی متغیر بوده و با افزایش سن قارچ ممکن است کمرنگ‌تر شود.

پایه‌ی قارچ ضخیم، کم‌رنگ تا سفید است و درون آن توخالی یا دارای حفره‌های متعدد است. معمولاً طول پایه کمتر از پهنای کلاهک است و همین امر ظاهری فشرده و سنگین به قارچ می‌دهد. در صورت برش عرضی، فضای داخلی قارچ شامل چندین حفره‌ی جداگانه است، نه یک حفره‌ی واحد؛ نشانه‌ای مهم برای تمایز آن از مورل‌های واقعی.

در سطح میکروسکوپی، قارچ مغز اسپور‌هایی کشیده و بیضی‌شکل تولید می‌کند که از ویژگی‌های قارچ‌های آسکومیست است. این اسپور‌ها درون ساختار‌هایی کیسه‌مانند به نام آسکوس شکل می‌گیرند که در بافت کلاهک جای گرفته‌اند. تنوع ظاهری بالای این قارچ باعث شده شناسایی آن دشوار و اشتباه گرفتنش بسیار رایج و خطرناک باشد. 

زیستگاه و پراکنش جغرافیایی

به گزارش راز بقا، قارچ مغز عمدتاً در مناطق معتدل و سرد نیمکره‌ی شمالی یافت می‌شود. این قارچ در بخش‌هایی از اروپای شمالی و شرقی، روسیه، اسکاندیناوی و آمریکای شمالی فراوان است. زمان رویش آن معمولاً اوایل بهار است و اغلب زودتر از مورل‌های واقعی ظاهر می‌شود؛ عاملی که احتمال اشتباه گرفتن این دو را افزایش می‌دهد. 

این گونه خاک‌های شنی، زمین‌های دست‌خورده، حاشیه‌ی جنگل‌ها و مناطقی که دچار آتش‌سوزی یا قطع درخت شده‌اند را ترجیح می‌دهد. اغلب در نزدیکی درختان کاج دیده می‌شود و قارچی ساپروبیک به‌شمار می‌آید؛ یعنی از مواد آلی در حال تجزیه تغذیه می‌کند و رابطه‌ی همزیستی با گیاهان ندارد.

در برخی کشورها، به‌ویژه فنلاند و بخش‌هایی از اروپای شرقی، این قارچ به‌طور سنتی جمع‌آوری و حتی در بازار‌ها عرضه شده است؛ اقدامی که همواره با مخالفت شدید متخصصان و بحث‌های گسترده‌ی علمی همراه بوده است.

سمیت، ترکیبات شیمیایی و پیشینه‌ی فرهنگی

خطر اصلی قارچ مغز به وجود سمی به نام ژیرو‌مترین (Gyromitrin) بازمی‌گردد؛ ترکیبی فرّار از خانواده هیدرازین‌ها. این ماده پس از ورود به بدن به مونومتیل‌هیدرازین (MMH) تبدیل می‌شود؛ ترکیبی که در سوخت موشک‌ها نیز کاربرد دارد. مونومتیل هیدرازین سیستم عصبی را مختل می‌کند، به کبد آسیب می‌زند و عملکرد گلبول‌های قرمز خون را بر هم می‌زند. 

برای مطالعه بیشتر بخوانید:

قارچ سیلوسایبین یا مجیک ماشروم؛ گیاهی جادویی با کلاهک قهوه‌ای که انسان را به دنیای توهم می‌برد!

قارچ گوشت گاوی؛ عجیب‌ترین قارچ دنیا که بافت و طعمی شبیه به گوشت دارد و از آن خون می‌چکد

علائم مسمومیت ممکن است چند ساعت پس از مصرف یا حتی تا دو روز بعد ظاهر شوند و شامل تهوع، استفراغ، اسهال، سرگیجه، تشنج، نارسایی کبد و در موارد شدید مرگ است. نکته‌ی نگران‌کننده این است که بخارات ناشی از جوشاندن قارچ نیز می‌توانند سمی باشند و حتی استنشاق آنها خطرناک است.

با وجود این خطرات، این قارچ در برخی فرهنگ‌ها سابقه‌ی مصرف غذایی دارد. روش‌های سنتی شامل چندین بار جوشاندن و خشک‌کردن قارچ برای کاهش سمیت بوده است، اما علم مدرن تأیید می‌کند که هیچ روشی این قارچ را کاملاً بی‌خطر نمی‌کند. امروزه اغلب قارچ‌شناسان و نهاد‌های بهداشتی مصرف آن را به‌طور کامل منع می‌کنند.

عجیب‌ترین ویژگی‌های قارچ مغز

به گزارش راز بقا، یکی از عجیب‌ترین جنبه‌های قارچ مغز هویت دوگانه‌ی آن است: از یک سو یک غذای سنتی و از سوی دیگر یک تهدید زیستی مرگبار. در فنلاند، این قارچ به‌عنوان «خوراکی مشروط» به فروش می‌رسد و همراه با برچسب‌های هشدار و دستورالعمل‌های آماده‌سازی عرضه می‌شود؛ موردی نادر که در آن یک سم شناخته‌شده به‌طور قانونی وارد بازار مواد غذایی شده است. 

نکته‌ی عجیب‌تر، ماهیت سم آن است. ژیرو‌مترین به مونومتیل‌هیدرازین تجزیه می‌شود؛ همان ماده‌ای که در پیشرانه‌های موشکی و فضایی استفاده می‌شود. به‌ندرت موجودی زنده را می‌توان یافت که ترکیبی با چنین کاربرد صنعتی و نظامی تولید کند. 

نکته نگران‌کننده‌ی دیگر، ناپایداری میزان سم است. دو قارچ که در کنار هم رشد کرده‌اند ممکن است مقادیر کاملاً متفاوتی از ژیرو‌مترین داشته باشند، موضوعی که هرگونه پیش‌بینی درباره‌ی دوز ایمن را غیرممکن می‌کند. خشک‌کردن قارچ می‌تواند مقدار سم را کاهش دهد، اما هم‌زمان بخارات خطرناکی تولید می‌کند.

شاید ترسناک‌ترین واقعیت این باشد که برخی افراد می‌توانند این قارچ را بار‌ها بدون علائم فوری مصرف کنند، اما در درازمدت دچار آسیب تجمعی کبد شوند. همین ویژگی باعث شده مورل کاذب در میان قارچ‌شناسان به «قاتل خاموش» شهرت پیدا کند. 

ظاهر مغزمانند این قارچ در کنار اثرات عصبی سمی‌اش، قارچ مغز را به یکی از ترسناک‌ترین و در عین حال شگفت‌انگیزترین طراحی‌های طبیعت تبدیل کرده است؛ زیبا، فریبنده و مرگبار.