کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام؛ غول مرموز اعماق که در سکوت مطلق، فک‌ها، اختاپوس‌های غول‌پیکر و حتی پستانداران دریایی را شکار می‌کند

راز بقا: در تاریک‌ترین و سردترین لایه‌های اقیانوس آرام، جایی که نور خورشید هرگز نفوذ نمی‌کند و فشار آب استخوان را خرد می‌کند، موجودی عظیم‌الجثه و اسرارآمیز زندگی می‌کند که به‌ندرت دیده شده، اما نامش لرزه به جان زیست‌شناسان دریایی می‌اندازد: کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام (Pacific sleeper shark) با نام علمی: Somniosus pacificus. این شکارچی خاموش، یکی از ناشناخته‌ترین و در عین حال بزرگ‌ترین کوسه‌های زنده‌ی جهان است؛ جانوری که حتی امروز هم اطلاعات ما درباره‌اش پر از ابهام و حدس و گمان است.

طبقه‌بندی و جایگاه زیستی

به گزارش راز بقا، کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام به خانواده‌ی Somniosidae تعلق دارد؛ همان خانواده‌ای که کوسه گرینلندِ افسانه‌ای نیز عضوش است. این کوسه در راسته‌ی Squaliformes قرار می‌گیرد و از نظر تکاملی به کوسه‌های اعماق سرد وابسته است؛ جانورانی که برای زندگی در شرایطی طراحی شده‌اند که برای اغلب موجودات زنده مرگبار است.

اندازه و ابعاد؛ وقتی عدد‌ها ترسناک می‌شوند

اندازه‌ی متوسط یک کوسه بالغ از این گونه حدود ۳٫۵ تا ۴ متر طول و بیش از ۳۰۰ کیلوگرم وزن دارد. اما این فقط میانگین است. بزرگ‌ترین نمونه‌ی تأییدشده، ۴٫۴ متر طول و نزدیک به ۹۰۰ کیلوگرم وزن داشته است.

به گزارش راز بقا گزارش‌هایی غیررسمی حتی از نمونه‌هایی بالای ۷ متر و در مواردی افسانه‌وار، بیش از ۹ متر صحبت می‌کنند. اگر این اندازه‌ها واقعی باشند، کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام می‌تواند پس از کوسه نهنگ و کوسه دهان‌بزرگ، سومین کوسه‌ی بزرگ زنده‌ی جهان باشد؛ با این تفاوت مهم که برخلاف آنها، یک شکارچی فعال است.

چشمانی نیمه‌کور و انگل‌های عجیب

بسیاری از این کوسه‌ها با انگل عجیبی به نام Ommatokoita elongata دیده می‌شوند؛ سخت‌پوستی انگلی که به قرنیه چشم می‌چسبد و از بافت آن تغذیه می‌کند. این انگل باعث کاهش شدید بینایی می‌شود و حتی گاهی چشم را تقریباً نابود می‌کند. با این حال، این کوسه همچنان شکارچی موفقی باقی می‌ماند؛ نشانه‌ای از آن‌که بینایی نقش اصلی را در شکار او بازی نمی‌کند.

سازگاری‌های شگفت‌انگیز با سرمای مرگبار

زندگی در اعماق سرد، نیازمند فیزیک بدنی متفاوت است. به گزارش راز بقا برخلاف بسیاری از کوسه‌ها، روغن کبد این گونه اسکوالن ندارد؛ ماده‌ای که در سرما جامد می‌شود. در عوض، ترکیباتی با چگالی کم در کبد آن وجود دارد که حتی در دمای نزدیک به صفر هم مایع باقی می‌مانند و به شناوری کمک می‌کنند.

همچنین، بدن این کوسه سرشار از تری‌متیل‌آمین اکسید (TMAO) است؛ ترکیبی که هم فشار بالا را خنثی می‌کند و هم اثرات مخرب اوره بر پروتئین‌ها را کاهش می‌دهد. این ماده یکی از راز‌های اصلی بقای جانوران اعماق است.

آرواره‌هایی برای تکه‌تکه‌کردن هر چیز

دهان کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام کابوس‌وار است. به گزارش راز بقا دندان‌های فک بالا باریک و نیزه‌مانندند و دندان‌های فک پایین، تیغه‌هایی خمیده و روی‌هم‌افتاده دارند. این ترکیب به کوسه اجازه می‌دهد طعمه را بگیرد، بچرخاند و مانند اره تکه‌تکه کند. فک کوتاه، اما فوق‌العاده قدرتمند او، برای شکار طعمه‌هایی بسیار بزرگ‌تر از آن‌چه تصور می‌شود طراحی شده است.

پراکندگی جغرافیایی؛ از یخ‌های قطب تا آتشفشان‌های فعال

برخلاف تصور قدیمی، این کوسه فقط ساکن شمال اقیانوس آرام نیست. امروزه حضور آن از ۷۰ درجه شمالی تا مناطق گرمسیری غرب اقیانوس آرام تأیید شده است. نمونه‌هایی از نزدیکی پالائو، جزایر سلیمان و حتی زیر آتشفشان‌های فعال زیرآبی فیلم‌برداری شده‌اند. این گونه از سطح آب تا عمق ۲ هزار متری دیده شده و حتی در گودال‌های عمیقی مانند گودال تونگا نیز ثبت شده است.

رژیم غذایی؛ شکارچی یا لاشه‌خوار؟ هر دو

کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام هم شکارچی است و هم لاشه‌خوار. حرکت آهسته، بی‌صدا و لغزنده‌ی آن باعث می‌شود طعمه‌ها دیر متوجه حضورش شوند. این کوسه می‌تواند با مکش ناگهانی، طعمه را «بمکد» و سپس با دندان‌هایش تکه‌تکه کند.

نمونه‌های جوان‌تر بیشتر از ماهی‌های کف‌زی، سپیداج‌ها و اختاپوس‌ها تغذیه می‌کنند. اما هرچه بزرگ‌تر می‌شوند، رژیم غذایی‌شان هم وحشی‌تر می‌شود:

ماهی سالمون، ماهی مرکب‌های غول‌پیکر، فک‌ها، شیر‌های دریایی و حتی گرازماهی‌ها.

مطالعات اخیر نشان داده‌اند که این کوسه احتمالاً به بچه‌شیر‌های دریایی استلر نیز حمله می‌کند؛ چیزی که جایگاه آن را به‌عنوان یک شکارچی رأس تثبیت می‌کند.

دشمنان طبیعی؛ وقتی قاتلِ قاتل می‌آید

با تمام عظمتش، این کوسه هم بی‌دشمن نیست. اورکا‌ها (نهنگ‌های قاتل)، به‌ویژه تیپ فراساحلی آنها، از معدود شکارچیانی هستند که می‌توانند به کوسه خواب‌آلود حمله کنند و آن را بکشند.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

کشف کوسه نارنجی؛ کوسه پرستاری که با رنگ متفاوت خود دانشمندان را شگفت‌زده کرد | چرا این کوسه نارنجی شد؟

کشف جدید در دنیای موجودات دریایی؛ کوسه‌ها صدای کلیک تولید می‌کنند!

کولی‌سوس یا گیتار ماهی؛ ماهی عجیب آب‌های جنوبی ایران که مردم به عنوان کوسه شکارش می‌کنند

تولیدمثل؛ یکی از بزرگ‌ترین معما‌ها

دانسته‌های ما درباره‌ی تولیدمثل این گونه بسیار محدود است. تصور می‌شود که تخم‌ها درون بدن ماده رشد می‌کنند (تخم‌زنده‌زا)، اما مدت بارداری ناشناخته است. تعداد نوزادان احتمالاً حدود ۱۰ بچه است و طول آنها هنگام تولد کمتر از ۴۵ سانتی‌متر برآورد می‌شود. با توجه به رشد بسیار کند، احتمالاً این کوسه چرخه‌ی زندگی فوق‌العاده طولانی دارد.

وضعیت حفاظتی؛ غولی در آستانه تهدید

کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام در فهرست IUCN در وضعیت نزدیک به تهدید (Near Threatened) قرار دارد. صید اتفاقی در تور‌های عمیق، آلودگی اقیانوس‌ها و تغییرات اقلیمی، آینده‌ی این غول خاموش را در هاله‌ای از ابهام قرار داده‌اند.

کوسه خواب‌آلود اقیانوس آرام، یادآور این حقیقت است که اقیانوس هنوز پر از راز‌های حل‌نشده است. جانوری که آرام حرکت می‌کند، کم دیده می‌شود، اما در سکوت مطلق، یکی از مرگبارترین شکارچیان سیاره است. شاید هرگز نتوانیم تمام رازهایش را کشف کنیم؛ اما همین ندانستن، او را ترسناک‌تر و شگفت‌انگیزتر می‌کند.