دارکوب سوری؛ پرنده‌ای که با منقارش خانه می‌سازد و به دیگران هم جا می‌دهد

راز بقا: صدای منقار که چند بار پشت سر هم به تنه درخت می‌خورد، شاید در نگاه اول چیزی بیشتر از صدای یک پرنده کوچک در میان شاخه‌ها نباشد. اما اگر کمی صبر کنید، ممکن است صاحب این صدا را میان شاخه‌ها پیدا کنید؛ دارکوب سوری، پرنده‌ای که بخش مهمی از زندگی‌اش را با کوبیدن منقار به چوب می‌گذراند.

این پرنده با نام علمی Dendrocopos syriacus یکی از دارکوب‌های شناخته‌شده ایران است؛ گونه‌ای که برخلاف تصور رایج، فقط در جنگل‌های انبوه زندگی نمی‌کند و می‌توان آن را در باغ‌ها، پارک‌ها، درختزارهای باز و حاشیه مزارع نیز دید.

همین سازگاری باعث شده دارکوب سوری به یکی از پرندگانی تبدیل شود که در بسیاری از مناطق ایران در کنار انسان زندگی می‌کند؛ هرچند دیدن و به‌ویژه عکاسی از آن همیشه به این آسانی نیست.

سلیمان اسلامی‌نژاد، عکاس حیات‌وحش، در یکی از ثبت‌های خود سراغ همین پرنده رفته است؛ گونه‌ای که شاید در مقایسه با پرندگان کمیاب و پرزرق‌وبرق، کمتر مورد توجه عکاسان قرار بگیرد، اما برای ثبت تصویرش همچنان باید زمان و حوصله زیادی صرف کرد.

دارکوب سوری چه شکلی است؟

دارکوب سوری پرنده‌ای متوسط‌جثه از خانواده دارکوب‌هاست.

در پرنده بالغ، بخش‌های بالایی بدن عمدتاً ترکیبی از سیاه و سفید است و رنگ قرمز در ناحیه پس‌سر، یکی از نشانه‌های مهم تشخیص آن محسوب می‌شود. بخش زیرین بدن روشن‌تر است و الگوی سیاه‌وسفید بال‌ها و دم، هنگام پرواز بیشتر به چشم می‌آید.

اما چیزی که بیش از ظاهر این پرنده اهمیت دارد، منقارش است.

منقار دارکوب سوری فقط وسیله‌ای برای خوردن غذا نیست؛ ابزاری چندکاره برای پیدا کردن حشرات، بررسی چوب و ایجاد حفره در تنه درخت است.

و همین‌جا داستان این پرنده جالب‌تر می‌شود.

چرا دارکوب به درخت ضربه می‌زند؟

هر ضربه‌ای که دارکوب به تنه درخت می‌زند، الزاماً به معنای ساختن لانه نیست.

دارکوب‌ها از ضربه زدن به چوب برای اهداف مختلف استفاده می‌کنند؛ از جمله پیدا کردن و بیرون کشیدن حشرات و دیگر بی‌مهرگان پنهان‌شده در چوب.

رژیم غذایی دارکوب سوری نیز فقط به حشرات محدود نمی‌شود و می‌تواند شامل مواد گیاهی، دانه‌ها و میوه‌ها باشد.

به همین دلیل، این پرنده می‌تواند در محیط‌هایی با منابع غذایی متفاوت زندگی کند و وابستگی آن به یک نوع زیستگاه یا یک منبع غذایی خاص کمتر از برخی گونه‌های تخصصی‌تر باشد.

اما یک کار مهم دیگر هم هست:

ساختن خانه.

نجاری که خانه خودش را می‌سازد

دارکوب سوری برای تولیدمثل معمولاً حفره‌ای در تنه یا شاخه درخت ایجاد می‌کند.

این ویژگی باعث می‌شود دارکوب‌ها در گروهی از پرندگان قرار بگیرند که به آنها حفره‌سازان اولیه گفته می‌شود؛ یعنی پرندگانی که برخلاف گونه‌هایی که فقط حفره‌های آماده را اشغال می‌کنند، توانایی ایجاد حفره جدید در چوب را دارند.

این رفتار پیامد مهمی برای سایر پرندگان دارد.

وقتی دارکوب از حفره قدیمی خود خارج می‌شود، این فضای خالی ممکن است بعدها توسط جانوران دیگری مورد استفاده قرار گیرد؛ گونه‌هایی که خودشان توانایی سوراخ کردن تنه درخت و ساختن چنین حفره‌ای را ندارند.

در نتیجه، دارکوب فقط برای خودش خانه نمی‌سازد.

او بخشی از معماری زیستگاه را برای دیگران هم فراهم می‌کند.

درخت پیر برای دارکوب، درخت بی‌ارزش نیست

یکی از جالب‌ترین نکاتی که درباره زیستگاه دارکوب سوری در ایران به دست آمده، انتخاب درختان مناسب برای ساخت حفره است.

مطالعه‌ای که در جنگل‌های کوهستانی جنوب‌غرب ایران انجام شده، نشان داده است که این گونه از درختان مختلف برای ایجاد حفره لانه استفاده می‌کند و در آن منطقه، بنه یا پسته وحشی (Pistacia atlantica) یکی از درختانی بوده که برای لانه‌سازی مورد استفاده قرار گرفته است.

درخت زبان‌گنجشک و گلابی وحشی نیز در میان درختان مورد استفاده مشاهده شده‌اند.

نکته قابل توجه این است که دارکوب‌ها برای ساخت حفره الزاماً سراغ هر درختی نمی‌روند و ویژگی‌های تنه و اندازه درخت می‌تواند در انتخاب محل لانه نقش داشته باشد.

این موضوع برای حفاظت از پرندگان یک پیام ساده اما مهم دارد:

در طبیعت، درختی که از نگاه ما پیر، خشک یا حتی مرده به نظر می‌رسد، ممکن است از نظر یک پرنده ارزش حیاتی داشته باشد.

قطع درختان مسن و حذف چوب‌های مرده از زیستگاه می‌تواند بخشی از فضاهای مورد نیاز پرندگان حفره‌نشین را از بین ببرد.

باغ‌های ایران؛ یکی از خانه‌های دارکوب سوری

دارکوب سوری به اندازه برخی دارکوب‌های تخصصی، به جنگل‌های متراکم وابسته نیست.

این پرنده می‌تواند در باغ‌های میوه، پارک‌ها، درختزارهای باز، حاشیه مزارع و مناطقی با درختان پراکنده زندگی کند؛ البته به شرط آنکه درختان مناسب برای تغذیه و لانه‌سازی در دسترس باشند.

همین ویژگی، دارکوب سوری را به پرنده‌ای جالب برای مطالعه سازگاری حیات وحش با محیط‌های تغییر یافته توسط انسان تبدیل کرده است.

ممکن است یک باغ قدیمی برای صاحبش فقط مجموعه‌ای از درختان کهنسال باشد، اما برای یک دارکوب، همان درختان می‌توانند هم منبع غذا باشند و هم محل ساخت لانه.

دارکوب سوری در جنگل‌های زاگرس

پژوهش‌های انجام‌شده در جنوب‌غرب ایران نیز تصویر جالبی از رابطه این پرنده با زیستگاه ارائه کرده‌اند.

در منطقه اطراف یاسوج، حضور دارکوب سوری در زیستگاه‌های متنوعی بررسی شده و مشخص شده است که این گونه در مقایسه با برخی دارکوب‌های دیگر، انعطاف بیشتری در انتخاب محیط دارد.

برای مثال، در همان مطالعات، دارکوب سرسرخ وابستگی بیشتری به جنگل‌های بلوط نشان داده، در حالی که دارکوب سوری در طیف متنوع‌تری از زیستگاه‌های درخت‌دار مشاهده شده است.

این تفاوت اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد نمی‌توان همه دارکوب‌ها را از نظر نیازهای زیستگاهی یکسان در نظر گرفت.

فصل تولیدمثل دارکوب سوری در ایران

دارکوب سوری در ایران نیز مانند دیگر پرندگان، فصل مشخصی را برای تولیدمثل دارد.

در یک مطالعه میدانی که در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ در جنوب‌غرب ایران انجام شد، پژوهشگران ۴۲ لانه دارکوب سوری را بررسی کردند.

بر اساس نتایج این پژوهش، تخم‌گذاری از اواخر مارس، تقریباً هم‌زمان با اوایل فروردین آغاز شده بود.

تعداد تخم‌ها در هر لانه بین ۳ تا ۵ عدد بود و میانگین حدود چهار تخم به دست آمد.

دوره خوابیدن روی تخم‌ها حدود ۹ تا ۱۳ روز گزارش شد و جوجه‌ها پس از خروج از تخم حدود ۲۵ تا ۲۸ روز درون لانه باقی ماندند.

بیشتر جوجه‌ها نیز در اواسط ماه مه، یعنی حدود اواخر اردیبهشت، لانه را ترک کردند.

این اعداد البته مربوط به جمعیت مورد مطالعه در جنوب‌غرب ایران است و نباید آنها را به شکل یک زمان‌بندی کاملاً ثابت برای تمام دارکوب‌های سوری کشور در نظر گرفت؛ شرایط اقلیمی و جغرافیایی می‌تواند زمان تولیدمثل را تغییر دهد.

خانه‌ای که ممکن است صاحب دیگری پیدا کند

لانه دارکوب فقط یک فضای خالی در تنه درخت نیست.

برای خود پرنده، این حفره محل تخم‌گذاری و پرورش جوجه‌هاست؛ اما پس از پایان دوره تولیدمثل، ممکن است داستان دیگری آغاز شود.

حفره‌های ایجادشده توسط دارکوب‌ها می‌توانند برای برخی دیگر از پرندگان و جانوران کوچک به‌عنوان پناهگاه یا محل لانه‌سازی مورد استفاده قرار بگیرند.

به همین دلیل، دارکوب‌ها در بسیاری از اکوسیستم‌ها به‌عنوان گونه‌های مهندس زیست‌بوم شناخته می‌شوند؛ جانورانی که با فعالیت خود، ساختار فیزیکی محیط را تغییر می‌دهند و شرایط زندگی گونه‌های دیگر را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند.

این شاید مهم‌ترین چیزی باشد که در نگاه اول از یک پرنده کوچک با منقار سیاه و سفید دیده نمی‌شود.

اما لانه دارکوب همیشه امن نیست

ساختن حفره پایان ماجرا نیست.

پرندگان حفره‌نشین بر سر تعداد محدودی از حفره‌های مناسب می‌توانند با یکدیگر رقابت کنند.

در همان مطالعه انجام‌شده در جنوب‌غرب ایران، مواردی از رقابت با سار معمولی نیز ثبت شد که در برخی موارد با شکست لانه دارکوب سوری همراه بود.

بنابراین برای یک جفت دارکوب، پیدا کردن درخت مناسب و ایجاد حفره تنها بخشی از مسیر موفقیت تولیدمثلی است؛ بعد از آن، تخم‌ها و جوجه‌ها باید از رقبا و دیگر خطرات محیطی نیز در امان بمانند.

عکاسی از دارکوب سوری؛ پرنده‌ای که قرار نیست برای دوربین ژست بگیرد

سلیمان اسلامی‌نژاد برای ثبت تصویر این دارکوب سراغ گونه‌ای رفته که شاید در نگاه اول به اندازه یک پرنده کمیاب، توجه عکاسان را جلب نکند.

اما عکاسی از حیات وحش فقط پیدا کردن گونه‌های کمیاب نیست.

دارکوب سوری ممکن است در باغی نزدیک محل زندگی انسان حضور داشته باشد، اما دیدن آن با ثبت یک تصویر خوب دو چیز متفاوت است.

این پرنده می‌تواند میان شاخه‌ها و تنه درخت پنهان شود و در صورت احساس خطر، از دید خارج شود. دنبال کردن صدای ضربه‌های منقار گاهی بهترین راه برای پیدا کردن آن است.

و برای عکاس، صبر اهمیت زیادی دارد.

گاهی باید مدت زیادی در یک نقطه منتظر ماند تا پرنده از پشت تنه بیرون بیاید، روی شاخه‌ای مناسب بنشیند یا لحظه‌ای سرش را از میان برگ‌ها بیرون بیاورد.

در چنین شرایطی، ثبت یک عکس خوب بیشتر از تجهیزات گران‌قیمت به شناخت رفتار پرنده و صبر نیاز دارد.

صدایی که از یک درخت پیر می‌آید

دفعه بعد که در باغ، پارک یا طبیعت صدای ضربه‌های منظم به تنه درخت شنیدید، قبل از اینکه آن را صدایی معمولی بدانید، کمی صبر کنید.

شاید پشت همان تنه، دارکوب سوری مشغول کار باشد.

ممکن است در حال پیدا کردن یک حشره باشد.

ممکن است دارد حفره‌ای برای لانه می‌سازد.

یا شاید فقط بخشی از رفتار طبیعی خود را انجام می‌دهد.

اما در هر حالت، حضورش یک پیام مهم دارد:

درخت برای دارکوب فقط یک درخت نیست.

تنه‌ای که برای ما ممکن است پیر، خشک یا کم‌ارزش به نظر برسد، می‌تواند محل غذا، خانه آینده جوجه‌ها و حتی بعدها پناهگاه پرنده دیگری باشد.

دارکوب سوری با جثه‌ای نه‌چندان بزرگ، هر روز بخشی از این معماری پنهان طبیعت را انجام می‌دهد؛ آرام، محتاط و اغلب دور از چشم انسان.

شاید به همین دلیل است که صدای منقار او در میان درختان را می‌توان جور دیگری شنید:

صدای یک نجار کوچک است که فقط برای خودش خانه نمی‌سازد؛ برای بخشی از طبیعت هم خانه می‌سازد.

تصاویر استفاده شده در این متن از سلیمان اسلامی نژاد است.