شیرهای آسیایی در هند از مرز ۸۹۰ قلاده گذشتند؛ جمعیت گربه‌سانی که تا مرز انقراض رفته بود، ۷۰ درصد بیشتر شد

راز بقا: در سال ۱۹۹۰، شمار شیرهای آسیایی در چشم‌انداز گیر هند تنها ۲۸۴ قلاده بود. پنج سال بعد این عدد به ۳۰۴ رسید و در سال ۲۰۱۵، جمعیت به ۵۲۳ قلاده افزایش یافت.

حالا، در تازه‌ترین برآورد رسمی، شمار شیرهای آسیایی در چشم‌انداز بزرگ گیر (Greater Gir Landscape) به ۸۹۱ قلاده رسیده است.

این رقم حاصل شانزدهمین دوره برآورد جمعیت شیرهای آسیایی در سال ۲۰۲۵ است و نشان می‌دهد جمعیت این گربه‌سان در فاصله ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ بیش از ۷۰ درصد افزایش یافته است. در مقایسه با سال ۲۰۲۰ نیز جمعیت شیرها ۳۲ درصد بیشتر شده است.

اما شاید مهم‌تر از خود عدد ۸۹۱، اتفاق دیگری باشد: شیرها دیگر فقط در محدوده سنتی گیر باقی نمانده‌اند.

شیرهایی که دوباره قلمرو پیدا می‌کنند

بر اساس گزارش رسمی سرشماری ۲۰۲۵، محدوده پراکنش شیرهای آسیایی در سال ۱۹۹۰ حدود ۶۶۰۰ کیلومتر مربع بود.

این محدوده به‌تدریج گسترش یافت؛ در سال ۲۰۱۵ به ۲۲ هزار کیلومتر مربع رسید، در سال ۲۰۲۰ از ۳۰ هزار کیلومتر مربع عبور کرد و در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۵ هزار کیلومتر مربع رسید.

به این ترتیب، محدوده پراکنش شیرها تنها در فاصله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ حدود ۱۶.۷ درصد افزایش یافته است.

این گسترش نتیجه جابه‌جایی تصادفی چند شیر نیست. گزارش‌های رسمی از حضور شیرها در مناطق جنگلی جدید، کریدورهای رودخانه‌ای و حتی برخی اراضی بایر و غیرجنگلی خبر می‌دهند؛ مناطقی که بخشی از چشم‌انداز گسترده‌تر زیست این گونه را تشکیل می‌دهند.

از چند صد شیر تا نزدیک ۹۰۰ قلاده

تاریخ شیر آسیایی، تاریخ یک نجات در آخرین لحظه است.

این زیرگونه زمانی در بخش بزرگی از آسیا، از خاورمیانه تا شبه‌قاره هند، پراکنده بود؛ اما شکار گسترده و از بین رفتن زیستگاه باعث شد در اواخر قرن نوزدهم تنها جمعیتی بسیار کوچک در منطقه گیر باقی بماند.

بر اساس اطلاعات رسمی گجرات، جمعیت شیرهای گیر از ۱۷۷ قلاده در سال ۱۹۶۸ به ۵۲۳ قلاده در سال ۲۰۱۵ رسید.

این روند در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد:

• ۱۹۹۰: ۲۸۴ قلاده

• ۲۰۰۰؟

• ۲۰۱۰: ۴۱۱ قلاده

• ۲۰۱۵: ۵۲۳ قلاده

• ۲۰۲۰: ۶۷۴ قلاده

• ۲۰۲۵: ۸۹۱ قلاده

آمار رسمی سرشماری، افزایش مداوم جمعیت را در چند دهه گذشته نشان می‌دهد؛ روندی که حاصل دهه‌ها حفاظت از زیستگاه و محدود کردن فشارهای انسانی بر این جمعیت کوچک بوده است.

راز این موفقیت فقط خود شیرها نیستند

یک شیر بدون زیستگاه مناسب و غذای کافی نمی‌تواند جمعیت پایداری ایجاد کند.

به همین دلیل، برنامه حفاظت از شیر آسیایی فقط بر جلوگیری از شکار یا پایش خود حیوانات متمرکز نیست. دولت هند در چارچوب برنامه‌های حفاظتی خود روی احیای زیستگاه، افزایش طعمه‌های طبیعی و حفظ کریدورهای حرکتی نیز کار کرده است.

در چشم‌انداز گیر، گونه‌هایی مانند گوزن خالدار، سمبر، نیلگاو و گراز وحشی بخشی از مجموعه طعمه‌های طبیعی شیرها هستند.

افزایش جمعیت علف‌خواران و بهبود پوشش گیاهی می‌تواند ظرفیت زیستگاه را برای یک شکارچی رأس هرم غذایی افزایش دهد؛ بنابراین حفاظت از شیر در عمل به معنای حفاظت از بخش بزرگی از اکوسیستم اطراف آن است.

شیرها فقط در جنگل زندگی نمی‌کنند

یکی از نکات جالب درباره جمعیت امروز شیرهای آسیایی این است که بخشی از آنها از محدوده اصلی گیر فراتر رفته‌اند.

بر اساس اطلاعات دولت هند، شیرها اکنون در مناطق مختلفی از چشم‌انداز بزرگ‌تر گیر، از جمله جنگل‌های حفاظت‌شده، کریدورهای رودخانه‌ای و مناطقی خارج از محدوده سنتی حضور دارند. برای مدیریت این گسترش، از روش‌هایی مانند پایش ماهواره‌ای، ردیابی رادیویی و پایش کریدورهای حرکتی استفاده می‌شود.

این گسترش البته یک چالش تازه هم ایجاد می‌کند: هرچه شیرها بیشتر به مناطق مورد استفاده انسان نزدیک شوند، احتمال برخورد میان انسان و حیات وحش نیز افزایش می‌یابد.

به همین دلیل، برنامه حفاظت از شیرها شامل اقداماتی برای کاهش تعارض با جوامع محلی، اطلاع‌رسانی درباره حرکت شیرها و حتی ایجاد سکوهای مرتفع برای کشاورزان جهت مراقبت از مزارع در شب است.

باردا؛ دومین خانه برای شیرهای آسیایی

شاید جالب‌ترین بخش این داستان در پناهگاه حیات وحش باردا اتفاق افتاده باشد.

شیرها در سال ۲۰۲۳ به‌صورت طبیعی وارد این منطقه شدند و باردا به‌تدریج به یکی از زیستگاه‌های جدید این گونه تبدیل شد.

در گزارش رسمی سال ۲۰۲۵، جمعیت شیرهای باردا ۱۷ قلاده اعلام شده بود که شامل ۶ شیر بالغ و ۱۱ توله می‌شد.

این اتفاق از منظر حفاظت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تمرکز تمام جمعیت یک گونه در یک منطقه، آن را در برابر یک بیماری، خشکسالی، آتش‌سوزی یا یک فاجعه محلی آسیب‌پذیر می‌کند.

وجود جمعیت‌های فرعی در مناطق دیگر می‌تواند این ریسک را کاهش دهد.

در واقع، گسترش طبیعی شیرها به باردا یکی از نشانه‌های مهمی است که نشان می‌دهد جمعیت در حال استفاده از فضای بیشتری از زیستگاه تاریخی خود است.

چرا هند نمی‌خواهد همه شیرها فقط در گیر بمانند؟

وقتی یک گونه نادر تنها یک جمعیت وحشی اصلی داشته باشد، حتی یک بیماری می‌تواند پیامدهای بزرگی ایجاد کند.

شیر آسیایی در حال حاضر تنها یک جمعیت وحشی بومی در هند دارد و بخش اصلی آن در چشم‌انداز گیر و مناطق پیرامون آن زندگی می‌کند. دولت هند به همین دلیل در قالب Project Lion به دنبال ایجاد و تقویت زیستگاه‌های ماهواره‌ای، کریدورها و جمعیت‌های فرعی است.

پایش بیماری نیز بخش مهم دیگری از این برنامه است.

برای شیرهایی که جمعیتشان زمانی به چند ده فرد محدود شده بود، سلامت تک‌تک حیوانات اهمیت ویژه‌ای دارد.

یک موفقیت بزرگ، اما پایان داستان نیست

افزایش جمعیت از ۵۲۳ به ۸۹۱ قلاده بدون تردید یکی از موفقیت‌های مهم حفاظت از گربه‌سانان بزرگ در جهان است.

اما این عدد نباید این تصور را ایجاد کند که شیر آسیایی دیگر در معرض خطر نیست.

این گونه همچنان با چالش‌هایی مانند محدود بودن پراکنش، وابستگی به یک جمعیت وحشی اصلی، بیماری، تعارض انسان و حیات وحش و فشار بر زیستگاه روبه‌روست.

از طرف دیگر، افزایش تعداد شیرها خود می‌تواند فشار بیشتری بر زیستگاه وارد کند و ضرورت مدیریت جمعیت و ایجاد مناطق امن جدید را افزایش دهد.

به همین دلیل، پروژه حفاظت از شیر آسیایی حالا دیگر فقط درباره «نجات شیر از انقراض» نیست؛ مسئله بعدی این است که چگونه می‌توان جمعیتی نزدیک به ۹۰۰ قلاده را در چشم‌اندازی بزرگ، متصل و امن نگه داشت.

شیر آسیایی؛ بازمانده‌ای که دوباره قلمرو می‌سازد

شیر آسیایی امروز تنها در هند باقی مانده است؛ اما داستان آن دیگر صرفاً داستان یک جمعیت کوچک در جنگل‌های گیر نیست.

از ۲۸۴ قلاده در سال ۱۹۹۰ تا ۸۹۱ قلاده در سال ۲۰۲۵، این جمعیت مسیری طولانی را طی کرده است.

شیرها اکنون در مناطقی خارج از محدوده سنتی خود حرکت می‌کنند، در باردا جمعیت تازه‌ای شکل گرفته و محدوده پراکنش آنها به حدود ۳۵ هزار کیلومتر مربع رسیده است.

با این حال، شاید مهم‌ترین درس این داستان عدد ۸۹۱ نباشد.

درس اصلی این است که وقتی حفاظت از یک گونه فقط به «محافظت از خود حیوان» محدود نشود و زیستگاه، طعمه‌ها، کریدورها، جوامع محلی و سلامت جمعیت هم‌زمان مورد توجه قرار بگیرند، یک گونه‌ای که زمانی تا مرز نابودی پیش رفته، می‌تواند دوباره قلمرو خود را پس بگیرد.

شیرهای آسیایی هنوز از خطر فاصله نگرفته‌اند؛ اما برای نخستین بار پس از دهه‌ها، داستان آنها بیشتر شبیه بازگشت است تا مبارزه برای آخرین بقا.

منابع

• Government of India – Press Information Bureau: اعلام جمعیت ۸۹۱ قلاده در سال ۲۰۲۵ و رشد بیش از ۷۰ درصدی نسبت به سال ۲۰۱۵.

• 16th Lion Population Estimation 2025 – Gujarat Forest Department: گزارش رسمی سرشماری، روند تاریخی جمعیت و گسترش محدوده پراکنش شیرهای آسیایی.

• Government of India – Rajya Sabha / PIB: اقدامات حفاظتی، احیای زیستگاه، افزایش طعمه‌ها، کریدورها و پایش جمعیت شیرها.

• Government of India – Project Lion: اطلاعات درباره رویکرد چشم‌اندازمحور برای حفاظت بلندمدت از شیر آسیایی.

• Gujarat Lion Conservation Society: تاریخچه جمعیت شیرهای گیر و روند افزایش آن از ۱۷۷ قلاده در ۱۹۶۸.