آخرین بازماندگان عصر یخبندان؛ مردمانی که در سردترین نقطه زمین شبیه انسان‌های اولیه زندگی می‌کنند

راز بقا: در دورافتاده‌ترین مناطق شمال روسیه، جایی که دمای هوا گاهی به منفی ۵۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و طوفان‌های قطبی می‌توانند در چند ساعت همه چیز را زیر برف دفن کنند، قومی زندگی می‌کند که سبک زندگی آن برای بسیاری از مردم جهان باورنکردنی به نظر می‌رسد. قبیله ننت‌ها (Nenets) که از آخرین کوچ‌نشینان بزرگ قطب شمال به شمار می‌روند، هزاران سال است در توندرا‌های یخ‌زده سیبری همراه با گله‌های عظیم گوزن شمالی زندگی می‌کنند. 

به گزارش راز بقا،  ننت ها در چادر‌هایی از پوست گوزن سکونت دارند، صد‌ها کیلومتر در میان برف و یخ کوچ می‌کنند و با وجود فشار‌های دنیای مدرن، همچنان بسیاری از سنت‌های باستانی خود را حفظ کرده‌اند. اما ننت‌ها چه کسانی هستند و چگونه در یکی از خشن‌ترین محیط‌های زمین زنده مانده‌اند؟

ننت‌ها؛ مردمانی که در «لبه جهان» زندگی می‌کنند

در زبان ننتی، واژه «یامال» به معنای «لبه جهان» است. وقتی به نقشه نگاه می‌کنید، متوجه می‌شوید چرا چنین نامی انتخاب شده است. شبه‌جزیره یامال در شمال غربی سیبری همچون انگشتی بلند به درون اقیانوس منجمد شمالی فرو رفته و یکی از سردترین مناطق مسکونی کره زمین به شمار می‌رود. این سرزمین پهناور خانه اصلی قوم ننت است؛ مردمانی که توانسته‌اند در شرایطی دوام بیاورند که بسیاری از انسان‌ها حتی چند روز هم قادر به تحمل آن نیستند.

ننت‌ها بزرگ‌ترین قوم سامویدی و یکی از مهم‌ترین اقوام بومی شمال روسیه هستند. قلمرو آنها از دریای سفید در غرب تا شبه‌جزیره تایمیر در شرق امتداد دارد و بخش بزرگی از مناطق قطبی روسیه را در بر می‌گیرد.

جمعیت ننت‌ها چقدر است؟

بر اساس سرشماری سراسری روسیه در سال ۲۰۲۱، جمعیت ننت‌ها حدود ۴۹ هزار و ۷۸۷ نفر برآورد شده است. این رقم اگرچه در مقیاس جهانی کوچک به نظر می‌رسد، اما ننت‌ها را به بزرگ‌ترین قوم بومی کوچ‌نشین قطب شمال تبدیل کرده است.

ننت‌ها به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

ننت‌های توندرا
ننت‌های جنگلی

بیش از ۹۰ درصد جمعیت را ننت‌های توندرا تشکیل می‌دهند که در مناطق یخی شمال زندگی می‌کنند. ننت‌های جنگلی جمعیت بسیار کمتری دارند و زبان و فرهنگشان در معرض خطر فراموشی قرار گرفته است.

زندگی در سرزمینی که دما به منفی ۵۰ درجه می‌رسد

زمستان در سرزمین ننت‌ها شوخی ندارد.

در برخی مناطق یامال، دما می‌تواند تا منفی ۵۰ درجه و حتی پایین‌تر سقوط کند. باد‌های قطبی با سرعت زیاد می‌وزند و شب‌های زمستانی گاهی هفته‌ها ادامه پیدا می‌کنند. با این حال ننت‌ها نه تنها در این شرایط زنده می‌مانند، بلکه زندگی روزمره خود را نیز ادامه می‌دهند.

برای ننت‌ها سرما دشمن نیست؛ بخشی از زندگی است.

کودکان از همان سنین پایین یاد می‌گیرند چگونه در برف حرکت کنند، مسیر‌ها را تشخیص دهند و از گوزن‌های شمالی مراقبت کنند.

گوزن شمالی؛ حیوانی که یک تمدن را زنده نگه داشته است

اگر بخواهید فرهنگ ننت‌ها را در یک کلمه خلاصه کنید، آن کلمه «گوزن شمالی» خواهد بود.

زندگی ننت‌ها تقریباً به طور کامل به این حیوان وابسته است. گوزن‌ها برای آنها:

غذا فراهم می‌کنند
لباس تولید می‌کنند
وسیله حمل‌ونقل هستند
مصالح ساخت خانه را تأمین می‌کنند
بخشی از هویت فرهنگی و معنوی آنها محسوب می‌شوند

پوست گوزن برای ساخت لباس‌های زمستانی و چادر‌ها استفاده می‌شود. گوشت آن مهم‌ترین منبع غذایی است و شاخ‌ها و استخوان‌ها نیز در ساخت ابزار‌های مختلف کاربرد دارند.

برخی خانواده‌ها مالک هزاران رأس گوزن هستند و ثروت افراد اغلب بر اساس اندازه گله آنها سنجیده می‌شود.

کوچی که هزار کیلومتر طول می‌کشد

بسیاری از ننت‌ها هنوز زندگی کوچ‌نشینی دارند.

به گزارش راز بقا، ننت‌ها هر سال همراه با گله‌های خود صد‌ها تا هزار کیلومتر در توندرا جابه‌جا می‌شوند. این یکی از طولانی‌ترین مهاجرت‌های کوچ‌نشینانه جهان است. در تابستان به مناطق شمالی نزدیک اقیانوس می‌روند و با آغاز زمستان دوباره به جنوب بازمی‌گردند.

گاهی تمام خانواده، کودکان، سالمندان، سگ‌ها و دارایی‌هایشان روی سورتمه‌های گوزنی بارگیری می‌شود و سفری چندماهه آغاز می‌شود.

خانه‌ای از پوست گوزن در میان یخ‌ها

خانه سنتی ننت‌ها «چوم» (Chum) نام دارد.

چوم سازه‌ای مخروطی شکل شبیه تی‌پی سرخ‌پوستان آمریکای شمالی است، اما با پوست گوزن شمالی پوشانده می‌شود. این خانه به گونه‌ای طراحی شده که بتواند در برابر سرمای شدید قطب مقاومت کند.

در مرکز چوم همیشه آتشی روشن است.

همین آتش برای پخت‌وپز، گرمایش و روشنایی استفاده می‌شود. جالب آنکه داخل چوم حتی زمانی که بیرون منفی ۴۰ یا منفی ۵۰ درجه است، دمایی قابل تحمل دارد.

ننت‌ها چه می‌خورند؟

رژیم غذایی سنتی ننت‌ها برای بسیاری از مردم عجیب به نظر می‌رسد.

غذای اصلی آنها شامل:

گوشت گوزن شمالی
ماهی
مغز استخوان
خون تازه گوزن
ماهی منجمد
گوشت خام یا نیمه‌خام

است.

مصرف گوشت خام در مناطق قطبی مزیت مهمی دارد؛ زیرا بسیاری از ویتامین‌ها به‌ویژه ویتامین C در گوشت تازه حفظ می‌شوند و از بیماری‌هایی مانند اسکوربوت جلوگیری می‌کنند.

باور‌ها و آیین‌های معنوی

پیش از گسترش مسیحیت ارتدوکس در شمال روسیه، ننت‌ها پیرو نوعی شمنیسم بودند.

آنها باور داشتند طبیعت سرشار از ارواح است و انسان باید با این نیرو‌های نامرئی در تعادل زندگی کند. بسیاری از کوه‌ها، دریاچه‌ها و مناطق خاص برای آنان مقدس به شمار می‌رفتند. شمن‌ها نقش واسطه میان انسان و جهان ارواح را ایفا می‌کردند.

هرچند امروزه بسیاری از ننت‌ها رسماً مسیحی هستند، اما عناصر متعددی از باور‌های سنتی هنوز در فرهنگ آنها دیده می‌شود.

دوران سخت شوروی

قرن بیستم و در کوران انقلاب کمونیستی روسیه برای ننت‌ها آسان نبود. در دوران اتحاد جماهیر شوروی، دولت تلاش کرد کوچ‌نشینی را متوقف کند و ننت‌ها را در سکونتگاه‌های دائمی اسکان دهد. بسیاری از گله‌های گوزن مصادره شدند و ساختار سنتی جامعه دستخوش تغییر شد. این سیاست‌ها ضربه بزرگی به فرهنگ و شیوه زندگی سنتی آنها وارد کرد.

با این حال، برخلاف بسیاری از اقوام بومی دیگر، بخش قابل توجهی از ننت‌ها توانستند سنت‌های خود را حفظ کنند.

تهدید‌های جدید؛ نفت، گاز و تغییرات اقلیمی

امروز بزرگ‌ترین تهدید برای ننت‌ها نه سرما، بلکه گرمایش زمین و توسعه صنعتی است. بخش عمده ذخایر عظیم گاز طبیعی روسیه در شبه‌جزیره یامال قرار دارد. ساخت خطوط لوله، جاده‌ها و تأسیسات انرژی باعث شده بسیاری از مسیر‌های سنتی کوچ ننت‌ها مختل شود. از سوی دیگر، ذوب شدن پرمافراست یا خاک منجمد دائمی، زندگی در توندرا را دشوارتر کرده است.

دانشمندان هشدار می‌دهند که تغییرات اقلیمی ممکن است طی دهه‌های آینده شیوه زندگی هزاران ساله این قوم را بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر قرار دهد.

آخرین بازماندگان زندگی کوچ‌نشین قطب شمال

در دنیایی که ماهواره‌ها، اینترنت و شهر‌های مدرن تقریباً همه نقاط زمین را تغییر داده‌اند، ننت‌ها همچنان یکی از معدود مردمانی هستند که بخش بزرگی از زندگی خود را مطابق سنت‌های هزاران ساله سپری می‌کنند.

آنها هنوز در میان برف‌های بی‌پایان سیبری کوچ می‌کنند، در چادر‌های پوست گوزن زندگی می‌کنند و بقای خود را به حیواناتی گره زده‌اند که قرن‌ها همراهشان بوده‌اند. شاید به همین دلیل است که بسیاری از مردم‌شناسان ننت‌ها را نه فقط یک قوم بومی، بلکه یکی از آخرین پنجره‌های زنده به شیوه زندگی انسان در دوران پیشامدرن می‌دانند؛ مردمانی که در «لبه جهان» زندگی می‌کنند و همچنان از راز‌های بقا در سخت‌ترین اقلیم زمین محافظت می‌کنند.