مار از چه چیزی می‌ترسد؟ آیا مار واقعاً از بوی نفت فرار می‌کند؟

راز بقا: ممکن است شنیده باشید که اگر اطراف خانه، باغ یا انبار کمی نفت، گازوئیل یا بنزین بریزید، مار دیگر نزدیک نمی‌شود. این باور آن‌قدر قدیمی و رایج است که گاهی مثل یک قانون قطعی درباره رفتار مارها نقل می‌شود؛ اما داستان واقعی پیچیده‌تر است.

مارها به مواد شیمیایی محیط بسیار حساس‌اند، اما این به معنی آن نیست که هر بوی تند و ناخوشایندی برای آنها یک «دافع مار» محسوب می‌شود. شواهد علمی موجود نشان نمی‌دهد که نفت، گازوئیل یا بنزین بتوانند به شکل قابل‌اعتماد و پایدار مارها را از یک منطقه دور کنند.

حتی مهم‌تر از آن، ریختن فرآورده‌های نفتی در اطراف خانه می‌تواند برای خاک، آب، گیاهان، حیوانات و خود انسان خطرناک باشد؛ بنابراین «بوی نفت» راه‌حل علمی برای مقابله با مار نیست.

مار اصلاً چطور بو می‌کشد؟

اینجا یکی از عجیب‌ترین ویژگی‌های مارها وارد داستان می‌شود.

مار فقط با سوراخ‌های بینی خود محیط را بررسی نمی‌کند. وقتی زبان دوشاخه‌اش را بیرون می‌آورد، ذرات شیمیایی موجود در هوا و سطح محیط را جمع می‌کند و سپس زبان را به اندامی ویژه در سقف دهان به نام اندام جاکوبسون یا اندام وومرونازال می‌رساند.

این سیستم به مار اجازه می‌دهد اطلاعات شیمیایی محیط را بررسی کند؛ از جمله نشانه‌هایی مربوط به طعمه، جفت، و در بعضی گونه‌ها حتی حضور شکارچیان. پژوهش‌های جدید نیز نشان می‌دهند که سیستم شیمیایی مارها بسیار تخصص‌یافته‌تر از چیزی است که تصور عمومی از «بو کشیدن» نشان می‌دهد.

به همین دلیل، بیرون آوردن و جمع کردن زبان مار یک حرکت تصادفی نیست؛ مار با این کار در واقع در حال نمونه‌برداری شیمیایی از محیط است.

اما این یعنی مار از هر بوی قوی فرار می‌کند؟

نه.

این یکی از اشتباه‌های رایج درباره رفتار مارهاست.

قوی بودن یک بو برای انسان به این معنی نیست که آن بو برای مار یک علامت «خطر» محسوب می‌شود. حیوانات به بوها بر اساس تجربه، زیستگاه، تکامل و معنای زیستی آن ماده واکنش نشان می‌دهند.

برای نمونه، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که برخی خزندگان می‌توانند به نشانه‌های بویایی شکارچیان واکنش نشان دهند و در شرایطی رفتارهای اجتنابی نشان دهند؛ اما این موضوع با واکنش به یک ماده شیمیایی صنعتی مثل گازوئیل یا نفت کاملاً متفاوت است.

پس چرا می‌گویند مار از نفت فرار می‌کند؟

احتمالاً بخشی از این باور از یک مشاهده ساده آمده است: مار ممکن است پس از مواجهه با یک محیط جدید یا ماده شیمیایی، مسیر خود را تغییر دهد.

اما از این مشاهده نمی‌توان نتیجه گرفت که نفت یک دافع مؤثر مار است.

ممکن است مار به دلایل مختلف از آن نقطه عبور نکند؛ از تغییر دما و رطوبت گرفته تا وجود انسان، ارتعاشات، نبود پناهگاه یا طعمه و تغییرات طبیعی در مسیر حرکت.

از طرف دیگر، در گذشته برخی مواد نفتی و حلال‌ها در آزمایش‌ها یا روش‌های سنتی برای بیرون راندن مار از فضاهای بسته مطرح شده‌اند. حتی در ادبیات فنی قدیمی، موادی مانند نفت سفید و روغن‌های قابل‌اشتعال به‌عنوان مواد محرک مورد آزمایش قرار گرفته‌اند؛ اما همان منابع نیز به مشکلات ایمنی و زیست‌محیطی این مواد اشاره کرده‌اند.

بنابراین باید میان «مار در یک موقعیت خاص از یک ماده دور شد» و «این ماده یک دافع مؤثر مار است» تفاوت گذاشت.

آیا بوی نفت می‌تواند مار را موقتاً اذیت کند؟

ممکن است یک ماده شیمیایی فرّار و تند، رفتار یک مار را در یک موقعیت خاص تغییر دهد؛ اما این با یک اثر دافعی پایدار و قابل‌اعتماد تفاوت دارد.

بررسی‌های جدید درباره دافع‌های مار نیز همین مشکل را نشان می‌دهند: محصولات و مواد بسیار زیادی با ادعای دور کردن مارها فروخته یا توصیه شده‌اند، اما شواهد تجربی برای بسیاری از آنها کافی نیست. یک مرور علمی در سال ۲۰۲۶ نیز تأکید کرده که برای بسیاری از محصولات و مواد رایج، شواهد قابل اتکایی برای اثرگذاری واقعی وجود ندارد.

حتی مؤسسه‌های دانشگاهی مختلف نیز درباره دافع‌های تجاری و خانگی هشدار مشابهی داده‌اند: هیچ ماده‌ای را نمی‌توان به‌عنوان راهی تضمینی برای دور نگه داشتن مارها از یک ملک معرفی کرد.

مار از چه چیزی واقعاً دوری می‌کند؟

اگر سؤال را دقیق‌تر کنیم، پاسخ جالب‌تر می‌شود.

مارها ممکن است در برابر تهدید واقعی رفتار دفاعی یا اجتنابی نشان دهند. این تهدید می‌تواند بسته به گونه و محیط متفاوت باشد.

مار ممکن است از:

• شکارچی طبیعی خود
• انسان و حرکات ناگهانی
• ارتعاشات و مزاحمت‌های شدید
• محیط نامناسب از نظر دما و رطوبت
• فضای بدون پناهگاه
• و کمبود طعمه

دوری کند.

اما این فهرست به معنی آن نیست که همه مارها از همه این موارد به یک اندازه می‌ترسند. رفتار مار به گونه، سن، شرایط محیطی و تجربه حیوان بستگی دارد.

حتی پژوهش‌های رفتاری نشان داده‌اند که حیوانات همیشه به یک بوی شکارچی واکنش یکسانی ندارند؛ اهمیت آن بو به سابقه تکاملی و تجربه گونه نیز وابسته است.

آیا مار از بوی حیوانات شکارچی می‌ترسد؟

اینجا پاسخ از «بوی نفت» جالب‌تر است.

برای بعضی جانوران، بوی شکارچی می‌تواند یک علامت واقعی خطر باشد. در پژوهش‌های آزمایشگاهی، نشانه‌های بویایی شکارچیان توانسته‌اند رفتارهای اجتنابی و ارزیابی خطر را در برخی جانوران تحریک کنند.

اما درباره خود مارها نیز داستان یک‌دست نیست.

برخی گونه‌های مار می‌توانند نشانه‌های شیمیایی محیط را تشخیص دهند و رفتار خود را تغییر دهند، ولی نمی‌توان گفت یک بوی واحد وجود دارد که همه مارها از آن می‌ترسند.

این نکته مهم است؛ چون یکی از رایج‌ترین اشتباه‌ها در توصیه‌های خانگی این است که یک ماده برای یک گونه یا یک شرایط خاص، به‌عنوان «دافع همه مارها» معرفی می‌شود.

بیشتر بخوانید:  باید‌ها و نباید‌ها در برخورد با مارگزیدگی 

پس فلفل، سیر، گوگرد و نفت چطور؟

این فهرست را احتمالاً بارها شنیده‌اید: سیر، پیاز، گوگرد، نفت، گازوئیل، نفت سفید، نفتالین، ادکلن و حتی بعضی گیاهان معطر.

مشکل اینجاست که تند بودن بو با اثبات اثر دافعی یکی نیست.

برای مثال، منابع دانشگاهی درباره مارها گزارش کرده‌اند که حتی موادی مانند گوگرد و نفتالین نیز در آزمایش‌ها اثر قابل‌اعتمادی برای دور کردن مارها نشان نداده‌اند. دانشگاه کالیفرنیا نیز می‌گوید دافع‌های شیمیایی تجاری موجود برای مارها آن‌قدر شواهد مؤثر و قابل اتکایی ندارند که بتوان آنها را به‌طور عمومی توصیه کرد.

بنابراین اگر نفت را کنار مجموعه‌ای از «راه‌حل‌های خانگی» بگذاریم، نتیجه چندان متفاوت نیست: بوی شدید به‌تنهایی تضمین نمی‌کند مار محل را ترک کند.

اگر مار وارد حیاط یا خانه شد، چه چیزی مؤثرتر است؟

به جای اینکه محیط را با نفت و مواد شیمیایی آلوده کنیم، متخصصان معمولاً توصیه می‌کنند دلیل حضور مار را از بین ببریم.

مار معمولاً بدون دلیل وارد یک محیط نمی‌شود. اگر در اطراف خانه پناهگاه، آب یا طعمه مناسب وجود داشته باشد، آن محیط برای مار جذاب‌تر می‌شود.

دانشگاه پنسیلوانیا توصیه می‌کند پناهگاه‌هایی مانند توده چوب، علف‌های بلند، نخاله و انباشت زباله حذف شوند و محیط اطراف ساختمان تا حد امکان مرتب نگه داشته شود؛ چون همین شرایط علاوه بر ایجاد پناهگاه برای مار، می‌تواند جمعیت جوندگان را نیز افزایش دهد.

دانشگاه ویرجینیا تک نیز بر حذف منابع غذایی و بستن مسیرهای ورود به ساختمان تأکید می‌کند.

یعنی اگر اطراف خانه موش زیاد باشد، انبار چوب و آجر داشته باشید، علف‌ها بلند باشند و شکاف‌های ساختمان باز بمانند، ریختن نفت روی زمین مشکل اصلی را حل نمی‌کند.

راه منطقی‌تر چیست؟

۱. پناهگاه‌ها را کم کنید.
توده‌های چوب، سنگ، تخته، ضایعات و پوشش گیاهی متراکم را از اطراف ساختمان دور کنید.

۲. جمعیت جوندگان را کنترل کنید.
غذای حیوانات خانگی و دانه پرندگان را در فضای باز رها نکنید و زباله و مواد غذایی را در ظروف مناسب نگهداری کنید.

۳. راه‌های ورود را ببندید.
شکاف‌ها و سوراخ‌های اطراف ساختمان، زیر درها، اطراف لوله‌ها و ورودی‌های تأسیسات می‌توانند مسیر ورود باشند. منابع دانشگاهی برای جلوگیری از ورود مار به ساختمان، بستن شکاف‌های کوچک را توصیه می‌کنند.

۴. اگر منطقه کوچک و مشخصی باید محافظت شود، مانع فیزیکی می‌تواند منطقی‌تر باشد.
برای بعضی فضاهای کوچک، فنس مخصوص ضد مار با توری مناسب می‌تواند مانع ورود شود؛ دانشگاه آرکانزاس نمونه‌هایی از چنین فنس‌هایی را برای محوطه‌های کوچک توضیح داده است.

یک نکته مهم: مار لزوماً دشمن خانه نیست

این بخش را هم برای مقاله راز بقا نگه می‌داریم، چون با نگاه صرفاً «مبارزه با مار» متفاوت است.

بسیاری از مارها از جوندگان، حشرات و دیگر جانوران کوچک تغذیه می‌کنند و در اکوسیستم نقش مهمی دارند. منابع دانشگاهی نیز بر همین نقش تأکید کرده‌اند و توصیه می‌کنند تا جای ممکن به‌جای کشتن مار، محیط را برای ورود آن نامناسب کنیم یا در صورت نیاز از متخصص برای جابه‌جایی استفاده شود.

در واقع، حضور یک مار در حیاط لزوماً به معنی «هجوم مارها» نیست؛ ممکن است حیوان فقط از یک مسیر عبور کرده یا به دنبال غذا و پناهگاه باشد.

باور غلط: «اگر نفت بریزم، مار دیگر برنمی‌گردد»

خیر؛ چنین تضمینی وجود ندارد.

هیچ شواهد قابل اتکایی نداریم که نشان دهد ریختن نفت، گازوئیل یا بنزین در اطراف خانه یک سد شیمیایی مطمئن در برابر مارها ایجاد می‌کند. حتی درباره بسیاری از محصولات تجاری مخصوص دفع مار نیز مطالعات، اثرگذاری پایدار و قابل‌اعتمادی را تأیید نکرده‌اند.

از طرف دیگر، فرآورده‌های نفتی می‌توانند خاک و آب را آلوده کنند و برای جانوران و انسان خطر داشته باشند. بنابراین ممکن است چیزی که قرار بوده «مار را فراری بدهد»، در عمل فقط یک آلودگی شیمیایی جدید به محیط اضافه کند.

جمع‌بندی؛ مار از نفت می‌ترسد یا نه؟

مارها واقعاً موجوداتی بسیار حساس به نشانه‌های شیمیایی هستند و با کمک سیستم بویایی و اندام وومرونازال خود محیط را بررسی می‌کنند. آنها می‌توانند برخی نشانه‌های مربوط به طعمه، جفت و در بعضی گونه‌ها شکارچیان را تشخیص دهند.

اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که بوی نفت، گازوئیل یا بنزین یک دافع طبیعی و مطمئن مار است.

پس اگر کسی می‌گوید «مار از بوی نفت فرار می‌کند»، دقیق‌ترین پاسخ این است:

ممکن است یک مار در یک موقعیت خاص از تماس با یک ماده شیمیایی دور شود، اما نفت دافع اثبات‌شده مار نیست و ریختن آن در محیط راه قابل‌اعتمادی برای جلوگیری از ورود مار محسوب نمی‌شود.

اگر هدف دور نگه داشتن مار از خانه است، حذف پناهگاه و طعمه، بستن مسیرهای ورود و در صورت نیاز ایجاد مانع فیزیکی پشتوانه عملی بسیار بهتری از ریختن مواد نفتی در حیاط دارند. 

منابع: 

1. Wampande, L. N., et al. (2026). “Snake repellent safety and efficacy in Sub-Saharan Africa: What is the evidence?” Frontiers in Public Health.
   
   
2. Clark, L., & Shivik, J. A. (2002). “Aerosolized essential oils and individual natural product compounds as brown treesnake repellents.” Pest Management Science, 58(8), 775–783.
   
   
3. Martínez-Marcos, A., Lanuza, E., & Halpern, M. (2002). “Neural substrates for processing chemosensory information in snakes.” Brain Research Bulletin, 57(3–4), 543–546.
   
   
4. Houck, L. D. (2009). “Pheromone communication in amphibians and reptiles.” Annual Review of Physiology, 71, 161–176.
   
   
5. “Scents for Serpentes: are familiar humans un-hiss-takable?” Frontiers in Ethology (2025).
   
   
6. Secoy, D. M. (1979). “Investigatory behaviour of plains garter snakes, Thamnophis radix, in tests of repellant chemicals.” Canadian Journal of Zoology, 57(3), 691–693.