مردانی که ماه‌ها در جزیره‌ای دورافتاده از سنگین‌ترین طوطی جهان مراقبت کردند

راز بقا: در گوشه‌ای دورافتاده از نیوزیلند، جزیره‌ای وجود دارد که برای بیشتر مردم دست‌نیافتنی است. وِنوآ هو (Whenua Hou)، که با نام انگلیسی Codfish Island نیز شناخته می‌شود، حدود سه کیلومتر غرب جزیره استوارت قرار دارد و بیشتر سطح آن را جنگل پوشانده است.

اما دلیل اهمیت این جزیره، اندازه یا دورافتادگی آن نیست؛ وِنوآ هو یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های جهان برای کاکاپو است؛ طوطی بزرگی که شب‌ها فعال است، نمی‌تواند پرواز کند و سنگین‌ترین گونه طوطی زنده جهان به شمار می‌رود.

این پرنده زمانی در سراسر نیوزیلند پراکنده بود، اما ورود انسان، شکار و به‌ویژه ورود پستانداران شکارچی، جمعیت آن را به مرز نابودی کشاند.

در سال ۱۹۹۵ فقط ۵۱ کاکاپو در جهان باقی مانده بود.

از آن زمان، یکی از بلندپروازانه‌ترین برنامه‌های حفاظت از یک پرنده در جهان شکل گرفت؛ برنامه‌ای که بخش مهمی از آن در جزایری مانند وِنوآ هو اجرا می‌شود.

جزیره‌ای که شکارچیان از آن حذف شدند

کاکاپو برای میلیون‌ها سال در نیوزیلند بدون حضور پستانداران شکارچی تکامل پیدا کرده بود.

این پرنده روی زمین زندگی و لانه‌سازی می‌کند، شب‌فعال است و قدرت پرواز ندارد. چنین ویژگی‌هایی در محیطی که شکارچیان پستاندار وجود نداشتند مشکلی ایجاد نمی‌کرد؛ اما پس از ورود انسان و جانورانی مانند موش، گربه، راسو و پوسوم، همان ویژگی‌ها به نقطه‌ضعف تبدیل شدند.

کاکاپو نه می‌توانست پرواز کند و فرار کند و نه لانه‌های زمینی آن در برابر شکارچیان introduced mammals ایمن بود.

به همین دلیل، در دهه‌های پایانی قرن بیستم، پرندگان باقی‌مانده به جزایر دور از ساحل منتقل شدند؛ جزایری که امکان حذف شکارچیان از آنها وجود داشت.

در وِنوآ هو، پوسوم‌ها در سال ۱۹۸۷ و موش‌ها در سال ۱۹۹۸ ریشه‌کن شدند و از آن زمان این جزیره به یکی از مراکز اصلی برنامه حفاظت از کاکاپو تبدیل شده است.

وقتی انسان باید جای نگهبان طبیعت را بگیرد

پاک کردن یک جزیره از شکارچیان پایان کار نیست.

در فصل‌های زادآوری، نیروهای حفاظت از محیط زیست باید تقریباً تک‌تک پرندگان را زیر نظر داشته باشند؛ موقعیت آنها با فرستنده‌های رادیویی مشخص می‌شود، لانه‌ها بررسی می‌شوند و جوجه‌ها به‌طور مرتب وزن و معاینه می‌شوند.

در فصل زادآوری ۲۰۱۶، گروهی از محیط‌بانان و داوطلبان در وِنوآ هو مستقر شدند. یکی از داوطلبان آن فصل در گزارش رسمی اداره حفاظت محیط زیست نیوزیلند توضیح داده که پس از قرنطینه دقیق تجهیزات، با یک هواپیمای کوچک به جزیره منتقل شده و برای مدتی در نقش داوطلب تغذیه تکمیلی پرندگان فعالیت کرده است.

کار ساده‌ای نبود.

مسیرهای جزیره شیب‌دار و دشوارند و کارکنان باید در میان جنگل به دنبال پرندگانی می‌گشتند که اتفاقاً استاد پنهان شدن هستند.

در گزارشی دیگر از همان فصل، اداره حفاظت محیط زیست نیوزیلند از پایش مداوم جوجه‌ها، واکسیناسیون و معاینه آنها و تعویض فرستنده‌های پرندگان خبر داده است. در پایان آن فصل، ۳۲ جوجه جوان تحت مراقبت قرار داشتند.

حتی ورود یک حشره هم می‌تواند مشکل‌ساز باشد

زندگی در چنین جزیره‌ای فقط مراقبت از پرندگان نیست؛ محافظت از خود جزیره نیز بخشی از مأموریت است.

ورود به وِنوآ هو تحت کنترل شدید قرار دارد. تجهیزات افرادی که وارد جزیره می‌شوند باید بررسی و قرنطینه شوند تا گونه مهاجم، حشره یا عامل بیماری‌زا به این زیستگاه حساس وارد نشود.

این حساسیت قابل درک است: موفقیت برنامه حفاظت از کاکاپو تا حد زیادی به این وابسته است که جزیره همچنان از شکارچیان معرفی‌شده توسط انسان خالی بماند.

امروز نیز دسترسی عمومی به زیستگاه‌های کاکاپو بسیار محدود است و مردم نمی‌توانند آزادانه برای دیدن این پرنده به جزایر محل زندگی آن بروند.

یک طوطی که مثل هیچ طوطی دیگری نیست

کاکاپو فقط به دلیل ناتوانی در پرواز عجیب نیست.

این پرنده شب‌زی، گیاه‌خوار و بسیار سنگین است و از نظر رفتار تولیدمثلی نیز ویژگی منحصربه‌فردی دارد.

کاکاپو تنها طوطی شناخته‌شده جهان است که از سیستم جفت‌گیری موسوم به لِک (lek) استفاده می‌کند.

نرها در محل‌هایی مشخص تجمع می‌کنند و با ساختن مسیرها و فرورفتگی‌هایی در زمین که به آنها track and bowl گفته می‌شود، خود را برای نمایش جنسی آماده می‌کنند. سپس با صداهای عمیق و ارتعاشی موسوم به booming تلاش می‌کنند ماده‌ها را جذب کنند.

این نمایش‌ها می‌توانند هفته‌ها یا حتی ماه‌ها ادامه پیدا کنند.

پس از جفت‌گیری نیز نر تقریباً هیچ نقشی در پرورش جوجه ندارد و ماده به‌تنهایی مسئول لانه‌سازی، خوابیدن روی تخم‌ها و بزرگ کردن جوجه‌هاست.

راز تولیدمثل کاکاپو در دل یک درخت است

کاکاپو برخلاف بسیاری از پرندگان هر سال تولیدمثل نمی‌کند.

در جزایر جنوبی نیوزیلند، تولیدمثل آن ارتباط نزدیکی با سال‌های پرباری درخت ریمو (rimu) دارد.

وقتی ریمو میوه فراوان تولید می‌کند، ماده‌های کاکاپو وارد چرخه تولیدمثل می‌شوند. این اتفاق معمولاً هر دو تا چهار سال رخ می‌دهد.

به همین دلیل، محیط‌بانان حتی پیش از آغاز فصل تولیدمثل، میزان میوه‌دهی درختان ریمو را بررسی می‌کنند تا بتوانند زمان احتمالی آغاز فصل زادآوری را پیش‌بینی کنند.

این وابستگی به یک درخت باعث شده برنامه نجات کاکاپو فقط برنامه‌ای درباره پرنده نباشد؛ بلکه بخشی از آن به پایش جنگل و درختان ریمو اختصاص داشته باشد.

از ۵۱ پرنده تا جمعیتی که دوباره رشد می‌کند

سال ۱۹۹۵ نقطه بحرانی تاریخ معاصر کاکاپو بود.

تنها ۵۱ پرنده باقی مانده بود؛ ۳۱ نر و ۲۰ ماده.

همان سال، برنامه رسمی Kākāpō Recovery شکل گرفت و مدیریت تک‌تک پرندگان، انتقال آنها میان جزایر، پایش لانه‌ها، تغذیه کمکی، مراقبت از جوجه‌ها و مدیریت ژنتیکی جمعیت وارد مرحله‌ای بسیار دقیق‌تر شد.

نتیجه این تلاش‌ها چشمگیر بوده است.

جمعیت کاکاپو در سال ۲۰۲۲ به ۲۵۲ پرنده رسید؛ بالاترین رقم ثبت‌شده در چند دهه اخیر. در سال ۲۰۲۶ نیز اداره حفاظت محیط زیست نیوزیلند جمعیت بالغ را حدود ۲۳۵ تا ۲۳۶ پرنده اعلام کرده است و فصل زادآوری جدید در جریان بوده است.

این افزایش به معنای خروج کاکاپو از خطر نیست؛ برعکس، گونه همچنان به‌شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد و بقای آن به مدیریت انسانی بسیار فشرده وابسته است.

فناوری هم وارد جنگ برای نجات کاکاپو شده است

امروز دیگر فقط چک کردن لانه‌ها و قدم زدن در جنگل کافی نیست.

هر کاکاپو یک هویت مشخص دارد و پرندگان با فرستنده‌های کوچک رادیویی ردیابی می‌شوند. این فرستنده‌ها اطلاعاتی درباره موقعیت و میزان فعالیت پرندگان در اختیار تیم حفاظت قرار می‌دهند.

در فصل‌های زادآوری، داده‌های این فرستنده‌ها به محیط‌بانان کمک می‌کنند بفهمند پرندگان کجا هستند، چه زمانی فعال شده‌اند و چه زمانی باید برای بررسی آنها به جنگل بروند.

حتی تولیدمثل نیز از فناوری بی‌نصیب نمانده است؛ مدیریت ژنتیکی، انتخاب جفت‌ها و در برخی موارد لقاح مصنوعی برای افزایش تنوع ژنتیکی و موفقیت تولیدمثل مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

داستانی که از یک طبیعت‌شناس قرن نوزدهم شروع شد

ایده استفاده از جزیره‌های عاری از شکارچیان برای نجات پرندگان نیوزیلند چیز تازه‌ای نیست.

در اواخر قرن نوزدهم، طبیعت‌شناس نیوزیلندی ریچارد هنری تلاش کرد پرندگان بومی را به جزیره‌ای امن منتقل کند تا از شکارچیان مهاجم دور باشند.

تلاش او سرانجام با رسیدن راسوها به آن جزیره با شکست روبه‌رو شد، اما ایده اصلی از بین نرفت.

دهه‌ها بعد، همان مفهوم با فناوری، قرنطینه، فرستنده‌های رادیویی، مدیریت ژنتیکی و گروه بزرگی از محیط‌بانان و داوطلبان دوباره متولد شد.

در واقع، بخش مهمی از موفقیت امروز کاکاپو نتیجه یک ایده ساده است که حالا با پیچیده‌ترین ابزارهای حفاظتی اجرا می‌شود: اگر نمی‌توانی گونه را در برابر شکارچیان نجات بدهی، ابتدا شکارچیان را از زیستگاه حذف کن.

جزیره‌ای که به پرنده فرصت دوباره داد

وِنوآ هو امروز فقط یک جزیره دورافتاده در جنوب نیوزیلند نیست.

این جزیره نمونه‌ای از این است که حفاظت از یک گونه گاهی به معنای ساختن یک دنیای تقریباً مصنوعی برای آن است؛ جهانی که در آن موش وجود ندارد، شکارچیان معرفی‌شده حذف شده‌اند، ورود انسان کنترل می‌شود، هر پرنده هویت مشخص دارد و حتی میزان میوه درختان جنگل نیز اندازه‌گیری می‌شود.

کاکاپو زمانی قربانی همان ویژگی‌هایی شد که میلیون‌ها سال در محیط طبیعی نیوزیلند برایش مزیت بودند: پرنده‌ای سنگین، زمینی، آرام و بدون توانایی پرواز.

امروز همان پرنده در جزایری زندگی می‌کند که انسان‌ها برایش امن کرده‌اند.

و پشت این امنیت، انسان‌هایی قرار دارند که در فصل‌های زادآوری، ماه‌ها در جزیره‌های دورافتاده کار می‌کنند؛ در جنگل‌های مرطوب راه می‌روند، لانه‌ها را پیدا می‌کنند، جوجه‌ها را وزن می‌کنند و هر روز امیدوارند یک پرنده دیگر به جمعیت کوچک کاکاپو اضافه شود.

نجات کاکاپو شاید یکی از روشن‌ترین نمونه‌های حفاظت مدرن باشد؛ جایی که برای نجات یک گونه، انسان ناچار شده ابتدا بخشی از طبیعت ازدست‌رفته آن را دوباره بسازد.

منابع

• Department of Conservation – Kākāpō Recovery: منبع اصلی درباره تاریخچه برنامه حفاظت، جمعیت ۵۱تایی در سال ۱۹۹۵ و روند احیای گونه.

• Department of Conservation – Kākāpō Habitat and Islands: اطلاعات رسمی درباره وِنوآ هو، مساحت جزیره، حذف موش‌ها و جایگاه آن در برنامه حفاظت.

• Department of Conservation – Kākāpō breeding season 2026: اطلاعات به‌روز درباره جمعیت، رفتار تولیدمثلی و وابستگی تولیدمثل به میوه‌دهی ریمو.

• Department of Conservation – Maggie shares her experience on Whenua Hou: روایت دست‌اول یک داوطلب از حضور و کار در جزیره در فصل زادآوری ۲۰۱۶.

• Department of Conservation – 2016 Juveniles Update: اطلاعات مربوط به پایش و مراقبت از جوجه‌های فصل ۲۰۱۶.