نصرت‌الله معتمدی با ارزش‌ترین گنج هخامنشیان را دزدید و برای همسرش پیکان خرید!

راز بقا: ماجرای ناپدیدشدن لوح طلایی داریوش بزرگ از گنجینه میراث فرهنگی ایران، یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های مربوط به آثار باستانی کشور است؛ ماجرایی که نام نصرت‌الله معتمدی، باستان‌شناس و مدیر پیشین موزه ملی ایران، را با ادعای ذوب‌شدن ارزشمندترین گنج هخامنشیان و خرید یک دستگاه پیکان گره زد. اما آیا واقعاً لوح طلایی داریوش ذوب شد و طلای آن به فروش رسید؟ بررسی گزارش‌ها و مستندات منتشرشده نشان می‌دهد که کشف لوح‌ها در تخت جمشید و ناپدیدشدن آن‌ها واقعیت تاریخی دارد، اما جزئیات مربوط به ذوب لوح، فروش طلا و خرید خودرو همچنان با ابهام روبه‌روست. در این گزارش، ماجرای کشف این گنجینه ۲۵۰۰ ساله، سرنوشت لوح‌های داریوش و روایت جنجالی منتسب به نصرت‌الله معتمدی را مرور می‌کنیم.

نسخه صوتی گزارش سرقت عجیب و پیچیده نصرت‌الله معتمدی را بشنوید: 

به گزارش راز بقا، نصرت‌الله معتمدی یکی از چهره‌های جنجالی در تاریخ معاصر ایران است که در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به عنوان یک باستان‌شناس و رئیس موزه ملی ایران شناخته می‌شد. او با وجود مسئولیت‌های مهمی که در زمینه حفظ آثار تاریخی و فرهنگی کشور بر عهده داشت، خود درگیر یکی از عجیب‌ترین و دردناک‌ترین وقایع تاریخ فرهنگی ایران شد.

نصرت‌الله معتمدی و علاقه‌اش به تاریخ ایران باستان

نصرت‌الله معتمدی به‌عنوان یکی از باستان‌شناسان برجسته در دوران حکومت پهلوی شناخته می‌شد. به گزارش راز بقا او علاوه بر مسئولیت‌های خود در موزه ملی ایران، نسبت به حفظ و نگهداری آثار تاریخی ایران علاقه ویژه‌ای داشت. معتمدی در جریان سال‌ها فعالیت در این عرصه، همیشه به تاریخ ایران باستان به‌ویژه دوران هخامنشی و شاهنشاهی داریوش بزرگ علاقه‌مند بود. این علاقه به تاریخ، برای بسیاری از ایرانیان قابل احترام بود، اما رفتار‌های او در این زمینه گاهی بحث‌برانگیز و حتی نگران‌کننده به نظر می‌رسید.

کشف لوح‌های داریوش بزرگ در تخت جمشید

در سال ۱۳۱۲، در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی در تخت جمشید، چهار لوح تاریخی مهم و ارزشمند متعلق به دوران هخامنشی کشف شد. به گزارش راز بقا این لوح‌ها که به دستور داریوش بزرگ نوشته شده‌اند، از اهمیت زیادی برخوردار بودند و همگی حاوی اطلاعات مهمی در مورد امپراطوری هخامنشی و دستورالعمل‌های شاهنشاهی بودند. دو لوح از این مجموعه زرین و نقره‌ای بودند که در نهایت به موزه ملی ایران منتقل شدند.

کِرِفتر باستان شناس آلمانی - کاشف الواح - کنار جعبه حاوی لوح که به درازا و پهنای ۳۳ سانتی‌متر و قطر یک‌ونیم میلی‌متر بود نشسته است. این لوح به همراه لوح سیمین دیگری درون جعبه قرارداشت

ماجرای دزدیدن لوح‌های تاریخی

اما در یک شب تاریک در سال ۱۳۷۷، هنگامی که نصرت‌الله معتمدی مسئولیت نظارت و نگهداری این آثار تاریخی را بر عهده داشت، اتفاقی غیرمنتظره رخ داد. به گزارش راز بقا او که در آن زمان به‌عنوان مسئول حفاظت از آثار موزه ملی شناخته می‌شد، تصمیمی حیرت‌انگیز گرفت. گفته می‌شود که معتمدی یکی از لوح‌های زرین داریوش بزرگ را دزدید و به‌طور غیرقانونی آن را به فروش رساند. پول حاصل از این فروش به‌اندازه‌ای بود که او توانست برای همسر خود یک خودروی پیکان خریداری کند. به گزارش راز بقا معتمدی اعتراف می‌کند که یک لوح زرین از ۴ لوح هخامنشی را تکه‌تکه و با کمک برادرزنش آب کرده و سپس این لوح ارزشمند را به طلافروشان به قیمت یک‌میلیون تومان فروخته است.

تنها بازمانده از دوقلوهای الواح زرین است که شباهت بسیاری با لوح نابود شده داشت

انگیزه‌ها و تبعات این اقدام

سوالی که بسیاری از مردم پس از انتشار این خبر پرسیدند، انگیزه معتمدی از این کار بود. آیا او به‌دلیل نیاز مالی یا فشار‌های اجتماعی مجبور به این اقدام شد؟ یا اینکه انگیزه‌های شخصی و تمایلات فردی‌اش، او را به‌سوی این تصمیم سوق داد؟ پاسخ به این سوال همچنان در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است، اما چیزی که مسلم است، این است که دزدیدن لوح‌های داریوش بزرگ نه تنها یک تخلف جدی از قوانین باستان‌شناسی و فرهنگی بود، بلکه موجب صدمه به هویت فرهنگی و تاریخی کشور شد.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

گنج بزرگ هخامنشیان در دست «برادران افغان»؛ «داوود و احمدشاه» زیورآلات ۲۵۰۰ ساله را یک میلیون دلار خریدند!

«طلسم درمان سرطان» در حفاری‌های باستانی ترکیه کشف شد

محل نبرد هخامنشیان و اسکندر مقدونی کشف شد

این اقدام معتمدی با واکنش‌های گسترده‌ای از سوی جامعه باستان‌شناسی و مردم ایران روبه‌رو شد. به گزارش راز بقا بسیاری از کارشناسان و مسئولان فرهنگی بر این باور بودند که این عمل، ضربه‌ای مهلک به میراث فرهنگی ایران وارد کرده است. آنها به‌شدت از این موضوع انتقاد کردند که چگونه یکی از معتبرترین آثار تاریخی ایران به‌سادگی توسط فردی در موقعیت مسئولیتی حساس به یغما رفته است.

نتایج و پیامد‌های دزدیدن لوح‌ها

دزدیدن لوح‌های داریوش بزرگ باعث شد تا چالش‌های جدی برای نظام حفاظت از آثار باستانی در ایران ایجاد شود. به گزارش راز بقا این ماجرا باعث شد تا مسئولان موزه ملی و دیگر نهاد‌های فرهنگی توجه بیشتری به نظارت و حفاظت از آثار ملی داشته باشند. همچنین، این حادثه به‌عنوان یک هشدار برای بسیاری از مسئولان فرهنگی و باستان‌شناسان دیگر عمل کرد تا مسئولیت‌های خود را با دقت بیشتری انجام دهند.

تصویری از لوح زرین داریوش بزرگ که باقی مانده است

حفظ میراث فرهنگی ایران؛ درسی از تاریخ

ماجرای دزدیدن لوح‌های داریوش بزرگ به‌خوبی نشان می‌دهد که هر گونه بی‌توجهی یا سوءاستفاده از آثار تاریخی می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری برای هویت فرهنگی و تاریخی یک کشور به همراه داشته باشد. به گزارش راز بقا حفظ و نگهداری آثار باستانی تنها یک وظیفه قانونی نیست، بلکه یک مسئولیت اخلاقی است که بر عهده تمام افراد و نهاد‌هایی است که با میراث فرهنگی سروکار دارند. این حادثه تلخ می‌تواند به‌عنوان درسی برای نسل‌های آینده در خصوص اهمیت حفاظت از آثار تاریخی و ارزش‌های فرهنگی کشور به‌شمار آید.

در نهایت، حادثه سرقت لوح‌های داریوش بزرگ توسط نصرت‌الله معتمدی همچنان یکی از داستان‌های تلخ تاریخ معاصر ایران است که نه تنها بخشی از تاریخ باستانی کشور را از دست دادیم، بلکه درس‌های مهمی را در خصوص ضرورت حفظ و حراست از میراث فرهنگی آموختیم. امروز، بیش از هر زمانی دیگر، نیاز به توجه ویژه به این میراث داریم تا نسل‌های آینده نیز بتوانند از گنجینه‌های ارزشمند تاریخ ایران بهره‌مند شوند.

سوال و جواب کوتاه درباره لوح طلایی داریوش بزرگ و ماجرای نصرت‌الله معتمدی

۱. نصرت‌الله معتمدی که بود و چه نقشی در ماجرای لوح طلایی داریوش داشت؟

نصرت‌الله معتمدی باستان‌شناس و از مدیران پیشین موزه ملی ایران بود که نامش در جریان بررسی ناپدیدشدن دو لوح زرین و سیمین داریوش بزرگ مطرح شد. بر اساس روایت‌های منتشرشده در رسانه‌ها، او در مقطعی مسئولیت نگهداری این آثار را بر عهده داشت. در جریان پیگیری پرونده، ادعایی به او نسبت داده شد مبنی بر اینکه لوح زرین را قطعه‌قطعه و ذوب کرده است؛ بااین‌حال، جزئیات کامل اسناد بازجویی و پرونده قضایی این ماجرا در منابع عمومی در دسترس نیست.

۲. آیا نصرت‌الله معتمدی واقعاً لوح طلایی داریوش را ذوب کرد؟

ذوب‌شدن لوح طلایی داریوش به‌طور مستقل و قطعی اثبات نشده است. در گزارش‌های رسانه‌ای، از جمله گزارش‌های منتشرشده در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۶، ادعایی به نصرت‌الله معتمدی نسبت داده شده که بر اساس آن، لوح را تکه‌تکه کرده و طلای آن را فروخته است. بااین‌حال، اسناد رسمی بازجویی، مدارک فروش طلا یا شواهد فنی مستقلی که نابودی لوح را تأیید کند، در منابع عمومی بررسی‌شده منتشر نشده است. فکت‌نامه نیز در بررسی این ادعا در آبان ۱۴۰۵، آن را غیرقابل اثبات ارزیابی کرد.

۳. آیا نصرت‌الله معتمدی با فروش طلای لوح برای همسرش پیکان خرید؟

در روایت‌های منتشرشده درباره این پرونده گفته شده است که معتمدی طلای حاصل از ذوب لوح را به مبلغ یک میلیون تومان فروخت و با پول آن یک دستگاه خودروی پیکان خرید. در برخی روایت‌ها نیز از خرید خودرو برای همسرش صحبت شده است. بااین‌حال، مدرک مستقلی مانند سند معامله طلا یا مدارک خرید خودرو برای تأیید این جزئیات در دسترس عموم قرار نگرفته است. بنابراین داستان خرید پیکان را باید به‌عنوان بخشی از روایت منتسب به معتمدی مطرح کرد، نه واقعیتی که تمام جزئیات آن با اسناد مستقل اثبات شده باشد.

۴. لوح‌های طلایی داریوش بزرگ چه زمانی و کجا کشف شدند؟

چهار لوح فلزی متعلق به دوران داریوش یکم در شهریور ۱۳۱۲ خورشیدی، برابر با سپتامبر ۱۹۳۳ میلادی، در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی تخت جمشید کشف شدند. فردریش کرفتر، معمار آلمانی عضو هیئت کاوش، این آثار را در دو محفظه سنگی در زیر پی کاخ آپادانا پیدا کرد. در هر محفظه یک لوح زرین و یک لوح سیمین قرار داشت؛ بنابراین مجموعه کشف‌شده شامل دو لوح طلا و دو لوح نقره بود.

۵. روی لوح‌های طلایی و نقره‌ای داریوش چه نوشته شده بود؟

این چهار لوح دارای متن یکسانی به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی بودند. در کتیبه‌ها، داریوش یکم خود را شاه بزرگ، شاه شاهان و فرمانروای سرزمین‌های گوناگون معرفی می‌کند و از گستره قلمرو شاهنشاهی هخامنشی سخن می‌گوید. این نوشته‌ها با معرفی قدرت و قلمرو شاهنشاهی، از اسناد مهم مربوط به دوران داریوش بزرگ به شمار می‌روند.

۶. چرا داریوش دستور داد لوح‌های طلا و نقره را زیر کاخ آپادانا دفن کنند؟

قرار دادن لوح‌های فلزی و کتیبه‌های سلطنتی در پی بناهای مهم، بخشی از سنت‌های آیینی و سیاسی در خاور نزدیک باستان بود. این اشیا می‌توانستند به‌عنوان اسناد نمادین بنیان‌گذاری ساختمان و یادگار فرمانروایی پادشاه در زیر بنای آن قرار بگیرند. به همین دلیل، قرار دادن لوح‌های زرین و سیمین داریوش در محفظه‌های سنگی زیر کاخ آپادانا را می‌توان بخشی از آیین بنیان‌گذاری این بنای مهم هخامنشی دانست.

۷. ارزش تاریخی لوح طلایی داریوش چقدر بود؟

ارزش این لوح را نمی‌توان صرفاً با وزن طلای آن یا قیمت فلز گران‌بهای به‌کاررفته در ساختش محاسبه کرد. اهمیت اصلی آن به قدمت حدود ۲۵۰۰ ساله، محتوای کتیبه، ارتباط مستقیم با داریوش بزرگ و نقش آن در شناخت تاریخ سیاسی و قلمرو شاهنشاهی هخامنشی بازمی‌گردد. این اثر همچنین بخشی از مجموعه اسناد مربوط به بنیان‌گذاری کاخ آپادانا بود. به همین دلیل، حتی اگر ارزش مادی طلای آن قابل محاسبه باشد، ارزش علمی و تاریخی آن با قیمت طلا قابل مقایسه نیست.

۸. چرا لوح‌های داریوش از تخت جمشید به موزه ایران باستان منتقل شدند؟

پس از کشف این چهار لوح در تخت جمشید، آثار در مجموعه‌های مختلف نگهداری شدند. بر اساس گزارش‌های تاریخی، یک جفت از لوح‌ها به مجموعه کاخ مرمر منتقل شد و جفت دیگر در موزه ایران باستان قرار گرفت. بعدها دو لوح موجود در مجموعه سلطنتی به موزه برج شهیاد، که امروزه برج آزادی نام دارد، منتقل شدند. پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز قرار بود آثار تاریخی این مجموعه به موزه ایران باستان انتقال پیدا کنند. مشکلات مربوط به ثبت و تحویل آثار، بعدها در بررسی پرونده ناپدیدشدن دو لوح اهمیت پیدا کرد.

۹. چه زمانی مشخص شد لوح‌های طلایی و نقره‌ای داریوش ناپدید شده‌اند؟

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در سال ۱۳۷۷ خورشیدی، شاهرخ رزمجو، باستان‌شناس، هنگام بررسی و سامان‌دهی کتیبه‌های موزه ملی ایران متوجه شد دو لوح منتقل‌شده از موزه شهیاد در میان آثار موجود نیستند. پس از پیگیری موضوع، تحقیقات برای مشخص‌شدن سرنوشت این آثار آغاز شد. در جریان این بررسی‌ها، یکی از لوح‌های سیمین پیدا شد، اما لوح زرین مورد بحث همچنان مفقود باقی ماند.

۱۰. آیا هر دو لوح طلایی و نقره‌ای داریوش دزدیده شدند؟

خیر. بر اساس روایت‌های منتشرشده درباره پرونده، دو لوح منتقل‌شده از موزه شهیاد ناپدید شده بودند؛ اما در جریان پیگیری‌ها، لوح سیمین پیدا شد و لوح زرین همچنان مفقود ماند. بنابراین نباید ماجرای ناپدیدشدن دو لوح را با سرنوشت نهایی هر دو یکی دانست. در حال حاضر، بخش مهم پرونده مربوط به سرنوشت لوح زرینی است که محل نگهداری آن مشخص نشده است.

۱۱. آیا لوح طلایی داریوش هنوز وجود دارد یا کاملاً نابود شده است؟

سرنوشت نهایی لوح طلایی مشخص نیست. یک روایت می‌گوید این اثر تاریخی قطعه‌قطعه و ذوب شده و طلای آن به فروش رسیده است. در مقابل، احتمال سرقت و انتقال آن به خارج از کشور یا نگهداری در یک مجموعه ناشناخته نیز مطرح شده است. بااین‌حال، برای هیچ‌یک از این دو فرضیه شواهد مستقل و قطعی در منابع عمومی ارائه نشده است. در نتیجه نمی‌توان با اطمینان گفت لوح نابود شده یا هنوز در جایی وجود دارد.

۱۲. آیا لوح طلایی داریوش به خارج از ایران قاچاق شده است؟

احتمال خروج این اثر تاریخی از ایران در برخی روایت‌ها مطرح شده، اما تاکنون مدرک عمومی معتبری درباره شناسایی آن در یک موزه خارجی، مجموعه خصوصی یا بازار بین‌المللی آثار باستانی منتشر نشده است. بنابراین قاچاق لوح به خارج از کشور را نمی‌توان یک واقعیت اثبات‌شده دانست. برای روشن‌شدن این موضوع، دسترسی به اسناد ثبت آثار، سوابق انتقال و اطلاعات مربوط به پیگیری‌های رسمی ضروری است.

۱۳. لوح‌های طلایی داریوش چه تفاوتی با کتیبه‌های سنگی تخت جمشید دارند؟

لوح‌های زرین و سیمین داریوش از فلز ساخته شده بودند و در محفظه‌های سنگی زیر پی کاخ آپادانا قرار داشتند. در مقابل، بسیاری از کتیبه‌های شناخته‌شده تخت جمشید روی سنگ حک شده‌اند و بخشی از دیوارها، ورودی‌ها و سازه‌های معماری مجموعه هستند. تفاوت دیگر در محل کشف و کارکرد آن‌هاست؛ لوح‌های فلزی بیشتر ماهیتی آیینی و بنیان‌گذاری داشتند و متن آن‌ها اطلاعاتی درباره شاه و قلمرو او ارائه می‌کرد.

۱۴. آیا از لوح طلایی گمشده داریوش عکس وجود دارد؟

بله، تصاویر تاریخی و مستنداتی از لوح‌های زرین و سیمین کشف‌شده در تخت جمشید وجود دارد. بااین‌حال، باید توجه داشت که مجموعه اولیه شامل دو لوح زرین و دو لوح سیمین بوده است. بنابراین هر تصویری که یک لوح طلایی داریوش را نشان می‌دهد، لزوماً تصویر همان لوح مفقودشده نیست. برای تشخیص دقیق هر اثر باید شماره ثبت، مشخصات ظاهری و سوابق نگهداری آن بررسی شود.

۱۵. سرنوشت لوح طلایی داریوش چه ارتباطی با تاریخ موزه ملی ایران دارد؟

این پرونده یکی از نمونه‌های مهم چالش‌های مربوط به ثبت، نگهداری و حفاظت از آثار تاریخی در ایران است. جابه‌جایی آثار میان مجموعه‌های مختلف، مشکلات احتمالی در ثبت شماره اموال و نبود اطلاعات شفاف درباره تحویل و تحول برخی اشیا، از موضوعاتی هستند که در روایت این پرونده مطرح شده‌اند. اهمیت ماجرا تنها به ناپدیدشدن یک اثر طلایی محدود نمی‌شود؛ بلکه پرسش‌های مهمی درباره شیوه نظارت بر گنجینه‌های ملی و مسئولیت نهادهای متولی میراث فرهنگی ایجاد می‌کند.

۱۶. آیا داستان سرقت و ذوب لوح طلایی داریوش از نظر تاریخی تأیید شده است؟

باید میان چند بخش این داستان تفاوت قائل شد. کشف چهار لوح زرین و سیمین در تخت جمشید در سال ۱۳۱۲ و وجود کتیبه‌های تاریخی روی آن‌ها مستند است. همچنین گزارش‌هایی درباره ناپدیدشدن دو لوح و پیدا شدن یکی از آن‌ها منتشر شده است. اما ذوب‌شدن لوح زرین، فروش طلای آن و خرید پیکان با پول حاصل از این فروش، بر روایت‌های منتسب به نصرت‌الله معتمدی تکیه دارد و اسناد مستقل کافی برای تأیید قطعی آن‌ها در دسترس عموم نیست. فکت‌نامه نیز در آبان ۱۴۰۵ این ادعای مشخص را غیرقابل اثبات ارزیابی کرده است.

۱۷. چرا ناپدیدشدن لوح طلایی داریوش یکی از خسارت‌های مهم میراث فرهنگی ایران محسوب می‌شود؟

لوح زرین داریوش فقط یک قطعه طلای باستانی نبود؛ بلکه سندی تاریخی از یکی از مهم‌ترین دوره‌های شاهنشاهی ایران به شمار می‌رفت. نوشته‌های آن اطلاعاتی درباره هویت پادشاه، ساختار سیاسی و گستره قلمرو هخامنشی ارائه می‌کردند. نابودی یا ناپدیدشدن چنین اثری، به معنای از دست رفتن بخشی از شواهد مستقیم و دست‌اول تاریخ ایران است؛ شواهدی که جایگزین‌کردن آن‌ها با نسخه‌های بازسازی‌شده یا اطلاعات مکتوب امکان‌پذیر نیست.